Verschillen

Dit geeft de verschillen weer tussen de geselecteerde revisie en de huidige revisie van de pagina.

Link naar deze vergelijking

Beide kanten vorige revisie Vorige revisie
lutheranen [2016/02/20 14:56]
wies
lutheranen [2018/06/03 22:12] (huidige)
zaanlander
Regel 1: Regel 1:
 ==== Lutheranen ==== ==== Lutheranen ====
-Volgelingen van de leer van Maarten Luther in de Zaanstreek voor het eerst aan het begin van de 17e eeuw vermeld. Zij verenigden zich in de Evangelisch Lutherse Gemeente. ​ 
  
-===Algemeen===+Volgelingen van de leer van Maarten Luther in de Zaanstreek worden voor het eerst aan het begin van de 17e eeuw vermeld. Zij verenigden zich in de Evangelisch-Lutherse Gemeente. Het Lutheranisme onderscheidt zich theologisch van het gereformeerd protestantisme en de leer der doopsgezinden. Luther heeft nooit de bedoeling gehad een afscheiding van de katholieke kerk te bewerkstelligen;​ het aanvankelijke Lutheranisme moet dan ook als een stroming binnen de katholieke kerk worden beschouwd. Langzamerhand kanaliseerde de beweging zich tot een kerktype met, naast de werken van Luther, een reeks belijdenisgeschriften,​ waaronder de Augsburgse Confessie. Met name in de landen rond de Oostzee, Scandinavie,​ en Duitsland kreeg het Lutheranisme een grote aanhang. ​
  
- Het Lutheranisme onderscheidt ​zich theologisch van het gereformeerd protestantisme en de leer der doopsgezinden. Luther heeft nooit de bedoeling gehad een afscheiding ​van de katholieke kerk te bewerkstelligenhet aanvankelijke Lutheranisme moet dan ook als een stroming binnen ​de katholieke kerk worden beschouwdLangzamerhand kanaliseerde de beweging zich tot een kerktype metnaast de werken van Luther, een reeks belijdenisgeschriften (onder andere ​de Augsburgse Confessie)Met name in de landen ​rond de Oostzee ​(Scandinavie,​ Duitslandkreeg het Lutheranisme een grote aanhang+==Zaanstreek== 
 + Het is niet bekend wanneer de eerste Lutheranen (ook wel: Luthersen) ​zich in de Zaanstreek vestigden of wanneer ​de eerste Zaankanters zich tot het Lutheranisme bekeerden. De eerste vermelding ​van Lutheranen in de Zaanstreek dateert uit 1624zij bezochte ​de Spuikerk in AmsterdamIn 1647 werd besloten ​tot het stichten van een gemeente te Zaandamdie de Augsburgse Confessie ​was toegedaanEen jaar daarna werd aan het Vinkenpad een kerk gebouwd, die in rond 1700 werd vervangen door het nu nog aanwezige gebouw ​(zie: [[Kerkgebouwen]]). Ten tijde van de bouw van de tweede kerk werd de Evangelisch Lutherse Gemeente geleid door [[Petri|ds. G.H. Petri]], die behalve als belangrijk predikant ook faam verwierf als kroniek- en geschiedschrijver.
  
-===Zaanstreek===+ Het ontstaan van de Lutherse gemeente hing nauw samen met de economische ontwikkeling van de Zaanstreek. Aangelokt door de groei van het industriegebied vestigden zich hier reeds vroeg verscheidene vreemdelingen. Een belangrijk deel van deze groep immigranten kwam uit de overwegend of volledig Lutherse landen rond de Oostzee, ​ Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden, waarmee de Zaanstreek reeds vroeg intensieve handelscontacten onderhield. Leden van verschillende beroepsgroepen,​ ambachtslieden,​ zeevarenden en een opmerkelijk groot aantal chirurgijns en medici uit deze landen vestigden zich in de Zaanstreek. In de 17e en 18e eeuw was van de nieuwe communicanten van de Lutherse gemeente zeer geregeld meer dan 50% en enige jaren zelfs meer dan 75% afkomstig uit het Oostzeegebied. (zie ook: [[Demografie]]).  
 +==Dichtgespijkerd=
 +Ten tijde van de vestiging van de Lutherse gemeente te Westzaandam was in Holland nog geen sprake van godsdienstvrijheid. In 1624 hadden de Staten van Holland en West-Friesland besloten dat uitoefening van de Lutherse religie nergens op het platteland, waar ook de Zaanstreek toe behoorde, zou worden getolereerd. In de jaren na de bouw van de Lutherse kerk heeft de Hervormde Staatskerk zich daadwerkelijk verzet tegen de vestiging van de Lutherse gemeente te Zaandam. In 1655 en de jaren daarna werd de kerk enige malen dichtgespijkerd en vervolgens door de Lutheranen weer geopend. Een aantal plaatselijke omstandigheden zorgde ervoor dat de Lutheranen zich in de Zaanstreek wisten te handhaven. ​
  
- Het is niet bekend wanneer de eerste Lutheranen (ook wel: Luthersen) zich in de Zaanstreek ​vestigden of wanneer de eerste Zaankanters zich tot het Lutheranisme bekeerden. De eerste vermelding ​van Lutheranen ​in de Zaanstreek dateert uit 1624; zij gingen ter kerke in Amsterdam (aan het Spui). In 1647 werd besloten ​tot het stichten van een gemeente te Zaandam, die de “'​Augsburgse Confessie'​ was toegedaanEen jaar daarna werd aan het Vinkenpad ​een kerk gebouwd, die in 1699/ 1700 werd vervangen ​door het nu nog aanwezige gebouw (zie: [[Kerkgebouwen]]). Ten tijde van de bouw van de tweede ​kerk werd de Evangelisch Lutherse Gemeente geleid door [[Petri|ds. G.H. Petri]], die behalve als belangrijk predikant ook faam verwierf als kroniek- en geschiedschrijver.+Vanaf het begin van het protestantisme kregen ook niet-Calvinistische groeperingen ​in de Zaanstreek ​aanhang. De aanwezigheid ​van de invloedrijke Doopsgezinden,​ die ook in de West- en Oostzaandamse Magistraat waren vertegenwoordigd,​ ofschoon leden van dit bestuursorgaan feitelijk ​tot de Hervormde Staatskerk moesten behoren, vormde ​een tegenwicht tegen de Calvinistische StaatskerkDaarnaast speelde de verdraagzaamheid van de Zaankanters ​een rol. Deze uitte zich onder andere ​in een door de kerkeraad ​van de hervormde ​kerk te Westzaandam geschreven aanbevelingsbrief:​ zij zagen gaarne dat Luthersen te Westzaandam godsdienstvrijheid ​werd gegeven.
  
- Het ontstaan ​van de Lutherse ​gemeente hangt nauw samen met de economische ontwikkeling ​van de ZaanstreekAangelokt door de groei van het industriegebied vestigden zich hier reeds vroeg verscheidene vreemdelingenEen belangrijk deel van deze groep immigranten kwam uit de overwegend of volledig Lutherse landen rond de Oostzee ( DuitslandDenemarken, Noorwegen en Zweden), waarmee ​de Zaanstreek ​reeds vroeg intensieve handelscontacten onderhieldLeden van verschillende beroepsgroepen (ambachtsliedenzeevarenden en een opmerkelijk groot aantal chirurgijns en medici) uit deze landen vestigden ​zich in de Zaanstreek. In de 17e en 18e eeuw was van de nieuwe communicanten ​van de Lutherse ​gemeente ​zeer geregeld ​meer dan 50% (en enige jaren zelfs meer dan 75%) afkomstig uit het Oostzeegebied. (zie ook: [[Demografie]])+ Zonder deze tolerante opstelling ​van de Zaanse gereformeerden zou de Evangelisch ​Lutherse ​Gemeente te Zaandam waarschijnlijk nooit tot stand gekomen zijn; 'In zekere zin is de Lutherse kerk te Zaandam het symbool ​van de verdraagzaamheid van de ZaankantersHet wapen van de banne van Westzaan, die naast de Zwaan de frontispice van de voorgevel ​van het tegenwoordige kerkgebouw siert was geen beleefdheidsphrase en vertolkte de dank die de Evangelisch Lutherse Gemeente aan zijn Magistraat voor diens bescherming schuldig was.' (S. Hart). 
 +==Vrijzinnig== 
 + ​Ondanks de aanwas met nieuwe communicanten ​van buiten ​de Zaanstreek is het ledental van de Lutherse gemeente nimmer groot geweestterwijl het gebied van de gemeente de gehele ​Zaanstreek ​beslaatFinancieel was de Lutherse gemeente nooit sterkofschoon ​zich ook onder de vermogende Zaanse handelsfamilies Lutheranen hebben bevonden. In de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw droeg de gemeente ​te Zaandam een overwegend vrijzinnig karakter; sinds 1955 is er echter geen sprake ​meer van richtingen in de Lutherse kerk
  
-Ten tijde van de vestiging van de Lutherse ​gemeente ​te Westzaandam was in Holland nog geen sprake van godsdienstvrijheid. In 1624 hadden ​de Staten van Holland ​en West-Friesland besloten dat uitoefening van de Lutherse religie nergens op het platteland (waar ook de Zaanstreek toe behoorde) zou worden getolereerdIn de jaren na de bouw van de Lutherse ​kerk heeft de Hervormde Staatskerk zich daadwerkelijk verzet tegen de vestiging ​van de Lutherse gemeente te Zaandam. In 1655 en de jaren daarna werd enige malen de kerk dichtgespijkerd - en vervolgens door de Lutheranen weer geopend. Een aantal plaatselijke omstandigheden zorgde ervoor dat de Lutheranen zich in de Zaanstreek wisten te handhaven. Vanaf het begin van het protestantisme kregen ook niet-Calvinistische groeperingen in de Zaanstreek aanhang. De aanwezigheid van de invloedrijke Doopsgezinden (die ook in de West- en Oostzaandamse Magistraat waren vertegenwoordigd,​ ofschoon ​leden van dit bestuursorgaan feitelijk ​tot de Hervormde Staatskerk moesten behoren) vormde een tegenwicht tegen de Calvinistische StaatskerkDaarnaast speelde de verdraagzaamheid ​van de Zaankanters een rol. Deze uitte zich onder andere ​in een door de kerkeraad van de hervormde kerk te Westzaandam geschreven aanbevelingsbrief:​ zij zagen gaarne dat Luthersen ​te Westzaandam godsdienstvrijheid werd gegeven.+De gemeente ​ziet nu haar plaats ​in en voor de maatschappij om haar heen en open naar de omringende kerkenHet open karakter ​van de Evangelisch ​Lutherse ​Gemeente dateert al van het begin van de 19e eeuw; vanaf toen werden ​ook leden van andere protestantse kerkgenootschappen toegelaten ​tot de avondmaalsvieringOok was het vanaf die tijd voor predikanten ​van andere ​gemeenschappen mogelijk ​een kerkdienst ​te leiden
  
- ​Zonder deze tolerante opstelling van de Zaanse gereformeerden zou de Evangelisch Lutherse Gemeente te Zaandam waarschijnlijk nooit tot stand gekomen zijn; '“In zekere zin is de Lutherse kerk te Zaandam het symbool van de verdraagzaamheid van de Zaankanters. Het wapen van de banne van Westzaan, die (naast de Zwaan) de frontispice van de voorgevel van het tegenwoordige kerkgebouw siert was geen beleefdheidsphrase en vertolkte de dank die de Evangelisch Lutherse Gemeente aan zijn Magistraat voor diens bescherming schuldig was.'​” (S. Hart). +Ten tijde van de vestiging van de Lutherse gemeente te Zaandam ontstond in deze gemeente ook Luthers Onderwijs. Vanaf het begin van de 18e eeuw kende de Lutherse gemeente ook de zorg voor wezen (zie: [[Wees|Wees- en armenzorg]]). Naast de kerk werd een [[weeshuis]] gebouwd, dat in 1861 werd vervangen door het nu nog aanwezige ​ maar al lang niet meer als weeshuis in gebruik zijnde gebouw.
- +
- ​Ondanks de aanwas met nieuwe communicanten van buiten de Zaanstreek is het ledental van de Lutherse gemeente nimmer groot geweest, terwijl het gebied van de gemeente de gehele Zaanstreek beslaat. Financieel was de Lutherse gemeente nooit sterk, ofschoon zich ook onder de vermogende Zaanse handelsfamilies Lutheranen hebben bevonden. In de 19e en de eerste helft van de 20e eeuw droeg de gemeente te Zaandam een overwegend vrijzinnig karakter; sinds 1955 is er echter geen sprake meer van richtingen in de Lutherse kerk. De gemeente ziet nu haar plaats in en voor de maatschappij om haar heen en open naar de omringende kerken. Het open karakter van de Evangelisch Lutherse Gemeente dateert al van het begin van de 19e eeuw; vanaf toen werden ook leden van andere protestantse kerkgenootschappen toegelaten tot de avondmaalsviering. Ook was het vanaf die tijd voor predikanten van andere gemeenschappen mogelijk een kerkdienst te leiden.  +
- +
-Ten tijde van de vestiging van de Lutherse gemeente te Zaandam ontstond in deze gemeente ook Luthers Onderwijs. Vanaf het begin van de 18e eeuw kende de Lutherse gemeente ook de zorg voor wezen (zie: [[Wees|Wees- en armenzorg]]). Naast de kerk werd een [[weeshuis]] gebouwd, dat in 1861 werd vervangen door het nu nog aanwezige ​(maar al lang niet meer als weeshuis in gebruik zijndegebouw.+
  
  J.P. Stoepker ​  J.P. Stoepker ​
  
-BronnenW.J. Mansen ​(em. predikant), Geschiedenis der Evangelisch- Lutherse Gemeente te Zaandam, ​in: Jaarboek der Vereniging voor Nederlandsch-Luthersche Kerkgeschiedenis (Nieuwe bijdragen tot kennis van de geschiedenis en het heden van het Lutheranisme in de Nederlanden,​ deel V), Amsterdam 1913; S. Hart, Schetsen uit de geschiedenis van de Evangelisch Lutherse Gemeente te Zaandam, ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van haar kerkgebouw, de Zaende jaargangen 1949 en 1950.   +Bronnen
 +  * W.J. Mansen, emeritus ​predikant, ​ 
 +  * Geschiedenis der Evangelisch- Lutherse Gemeente te Zaandam, ​ 
 +  * Jaarboek der Vereniging voor Nederlandsch-Luthersche Kerkgeschiedenis (Nieuwe bijdragen tot kennis van de geschiedenis en het heden van het Lutheranisme in de Nederlanden,​ deel V), Amsterdam 1913;  
 +  * S. Hart, Schetsen uit de geschiedenis van de Evangelisch Lutherse Gemeente te Zaandam, ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van haar kerkgebouw, ​ 
 +  * de Zaende jaargangen 1949 en 1950.