wegenstructuur

De wegenstructuur van de Zaanstreek vindt haar oorsprong rond het jaar 1300. Aanvankelijk bouwde men uit angst zo ver mogelijk van het water vandaan. Hierdoor ontstonden bijvoorbeeld Oost- en Westzaan. Later werd het water beteugeld door de aanleg van de IJ-dijken, de Lage- of Schinkeldijken en de dammen in de Zaan. Door de op gang komende bedrijvigheid ontstond ook langs de dijken bebouwing. Die bedrijvigheid concentreerde zich voornamelijk op punten waar de transportroutes over het water onderbroken werden door dammen (bijvoorbeeld de Zaandam).

Paden

Er kwamen ook paden die de oude en nieuwe bebouwing met elkaar verbonden. Voorbeelden hiervan zijn:

  • het Weerpad tussen Oostzaan en Zaandam,
  • het Weiver tussen Oostzaan en het Kalf,
  • het Guispad tussen Westzaan en Zaandijk,
  • het pad tussen Krommenie en Krommeniedijk.

Ook ontstonden er paden over de dijken, zoals de Dorpsweg tussen Jisp en Wormer die over de, destijds mogelijk als noordelijke afbakening van het ingedijkte Zaanse land, aangelegde dijk liep. Zo groeide in het waterrijke slagenlandschap de langgerekte woonbebouwing langs de dijken met tussen de dijk en de bebouwing een dijksloot en haaks daarop sloten als afscheiding van de percelen. Bij de latere toenemende behoefte aan meer bebouwing dan alleen langs de dijken, werd er steeds verder van dijken afgebouwd en ontstonden paden parallel aan de erf-scheidingssloten.

In de rijkere buurten werden de huizen langs die paden met de voorkanten naar elkaar toe gebouwd. In de armere buurten echter niet, daar keek men vanuit de woonkamer op het privaat van de overburen. Het eigendom van de paden en ook de onderhoudsplicht gold voor de lengte van het pad grenzend aan het eigendom. Deze onderhoudsplicht liet vaak te wensen over, daar de verschillende eigenaren eigen opvattingen hadden over dit onderhoud. Eigenaren van de paden die ook door anderen voor doorgaand verkeer gebruikt werden, vonden dat zij niet verantwoordelijk waren voor de toestand van hun pad.

Om aan de slechte toestand van de wegen en paden een eind te maken besloten de diverse Zaangemeenten in het begin van de 19e eeuw om de gemeente het onderhoud te laten verrichten op kosten van de eigenaren. Ook dwong men op sommige punten de gebruikers door middel van een tolheffing tot betalen. Voorbeelden hiervan zijn de tolplaatsen op de Zuiddijk bij het Kattegat en bij het Doodsluisje aan het Kalf.

Voor de Westzijde werd de zogenaamde Vierbuurtsrekening afgesproken tussen Westzaandam, Koog, Zaandijk en Wormerveer, waarbij de eerste gemeente 4/7 deel van de kosten van onderhoud van de weg langs de westkant van de Zaan voor haar rekening nam en de andere drie 1/7 deel betaalden. Op deze basis werd in 1825 de brug over de Papenpadsluis verbreed. Dat ook toen ongevallenconcentraties leidden tot wegreconstructies blijkt uit het feit dat men in 1853 een plan aannam tot verbreding van de Westzijde door de wegsloot te dempen, omdat er in vier jaar vijf ongelukken gebeurd waren op de smalle weg. Door de aanhoudende bebouwing en het minder belangrijk worden van de Zaan als transportweg, veranderde de wegenstructuur van de Zaanstreek maar bleef de oorspronkelijke vorm herkenbaar. Belangrijke wijzigingen in die structuur zijn veroorzaakt door de aanleg van de spoorbaan Amsterdam-Alkmaar en de daaraan parallel lopende Provincialeweg.

In Wormerveer is echter gebruik gemaakt van de toen al bestaande Wandelweg en gaat het doorgaande verkeer dwars door de bebouwing heen. Nog een belangrijke doorsnijding was de doorbraak in 1966 in Zaandam ten behoeve van een oost-west verbinding voor het gemotoriseerde verkeer via de Peperstraat en de Gedempte Gracht die sinds 1991 autovrij is gemaakt.

Van grote invloed op de structuur van de Zaanstreek is de aanleg van de autosnelweg A8 geweest. Deze snijdt bovendien dwars door de bebouwing van Koog aan de Zaan. Dat deel van de Coentunnelweg is in 1968 in gebruik genomen. Eerder was de Coentunnel en het stuk snelweg tot aan de Thorbeckeweg in gebruik genomen vanaf 21 juni 1966. Het deel van de Coentunnelweg tot aan de Nauernasche Vaart kwam in 1972 in gebruik na omlegging van de Guisweg tussen Zaandijk en Westzaan. Hierbij hield men toen nog rekening met een aansluiting van de Hemautoweg.

Hoofdwegennet

Tot het hoofdwegennet behoren nagenoeg alle Rijkswegen van Nederland, aangevuld met een aantal zeer voorname provinciale wegen. Het hoofdwegennet wordt gedefinieerd in de Nota Mobiliteit. In andere publicaties van Rijkswaterstaat wordt het hoofdwegennet gedefinieerd zijnde alle wegen in bezit van het Rijk. Wegen die niet tot het hoofdwegennet behoren, vallen onder het onderliggend wegennet.

De Atlas Hoofdwegennet (download pdf 160Mb!) illustreert het gebruik van het hoofdwegennet met kaartbeelden en cijfers. Zo ontstaat een beeld van de vraag naar mobiliteit naar aantallen weggebruikers en reismotieven. Ook geeft de atlas inzicht in het huidige en toekomstige aanbod van wegcapaciteit. Zo bevat de atlas informatie over uit welke wegen het hoofdwegennet is opgebouwd, de aantallen kilometers weglengte, het aantal rijstroken, de filelocaties en de afstanden die de gebruikers afleggen via het hoofdwegennet. De atlas is een naslagwerk voor iedereen die betrokken is bij vraagstukken rond het hoofdwegennet, of daarin is geïnteresseerd.

In en rond de Zaanstreek spelen de volgende wegen een rol binnen het hoofdwegennet:

  • de Provincialeweg N203 langs de spoorlijn,
  • de Coentunnelweg,
  • de A7, de snelweg vanaf het klaverblad richting Purmerend,
  • de provinciale weg van Westzaan naar Westknollendam,
  • de provinciale weg van Beverwijk via Westzaan en Zaandijk naar de A7,
  • de Thorbeckeweg,
  • de Prins Bernhardweg,
  • de weg tussen de Thorbeckeweg en de Provincialeweg Zaandam/Krommenie via de Dr. J.M. den Uylbrug
  • De Noordweg, als verbinding van Wormer met de provinciale weg Westzaan-Westknollendam via de Noordbrug,
  • De in 2017 veelbesproken eventuele doortrekking van de A8, de Coentunnelweg, naar de A9.

Ter ondersteuning van het hoofdwegennet dient een net van hoofdontsluitingswegen:

  • de weg tussen de Zaanbrug en Plein 13 in Wormerveer. Deze route loopt via de Zaanweg, de Dubbelebuurt en het Zuideinde ter ontlasting van de Wandelweg die als Provincialeweg dwars door Wormerveer loopt,
  • de Westzanerweg en Nauernascheweg richting Pont Buitenhuizen, die vanaf de Hoofdtocht langs het Noordzeekanaal richting pont Buitenhuizen loopt (s150),
  • de Cornelis Bruijnzeelweg/Gerrit Bolkade/Kanaalkade vanaf de Provincialeweg Zaandam/Krommenie langs het Noordzeekanaal richting Westzaan (s150),
  • de Houtveldweg vanaf de Albert Heijnweg door de wijk Westerwatering die daarmee de eenzijdige ontsluiting van en naar het westen vormt.

De hoofdontsluitingswegen vertakken zich verder in respectievelijk:

  • wijkontsluitingswegen,
  • buurtverzamelwegen,
  • wijkstraten,
  • woonstraten,
  • erven,
  • stegen
  • paden.

Voor (brom)fietsers geldt een voor een groot deel overeenkomend net van hoofdontsluitingswegen, belangrijke uitzonderingen hierop zijn:

  • de Kippebrug over de Thorbeckeweg als kortsluiting tussen de Noorder IJ en Zeedijk en Poelenburg,
  • de Westzanerdijk als vervanger voor de Hoofdtocht,
  • de fietspaden door het In 't Veldpark,
  • de fietspaden door het Jagersveld,
  • het fietspad vanuit het Peldersveld bij de Noordwachter onder de A8 door richting Wijde Wormer,
  • de fietspaden langs de spoorbaan richting Kogerveld,
  • de fietspaden langs de spoorbaan in oostelijke richting naar Oostzaan en het Twiske,
  • de fietsroute vanaf het Kalf via Haaldersbroek, de D. Sonoyweg, de Zaanse Schans, de Kalverringdijk en de Enge Wormerringdijk naar Wormer,
  • de fietstunnel onder de spoorbaan bij station Zaandam tussen de Houtveldweg en de Korte Rozengracht,
  • de Westerwateringfietstunnel onder de spoorbaan en Provincialeweg N203 tussen de Vincent van Goghweg en de Houtveldweg,
  • de omstreden (fiets)brug tussen tussen Westerkoog en Westerwatering die tevens als Busbrug door het leven gaat.

Jan van Zijp

Literatuur:

  • Dr. M.A. Verkade, e.a., Zaandam 150 jaar stad, Zaandam 1962;
  • T. Woudt, Wandeling door Oost- en Westzaandam;
  • J. Aten, Wormerveer langs weg en Zaan;
  • W. Klinkenberg, Adieu Zaandam;
  • A. van Braam, e.a. Historische Atlas van de Zaanlanden.
  • wegenstructuur.txt
  • Laatst gewijzigd: 2017/09/27 12:30
  • door zaanlander