spelen

Verschillen

Dit geeft de verschillen weer tussen de geselecteerde revisie en de huidige revisie van de pagina.

Link naar deze vergelijking

Beide kanten vorige revisie Vorige revisie
Volgende revisie
Vorige revisie
spelen [2020/09/07 12:07]
127.0.0.1 Externe bewerking
spelen [2025/01/31 06:16] (huidige)
zaanlander
Regel 1: Regel 1:
 ==== Spelen en spelletjes ==== ==== Spelen en spelletjes ====
-Hoewel de hieronder opgesomde spelen en spelletjes lang niet alle specifiek Zaans warenwordt een aantal bijzondere vormen van vermaak vroeger door volwassenen en/of kinderen bedreven vermeld. Door allerlei maatschappelijke ontwikkelingenwaaronder bijvoorbeeld ook de toename van (dikwijls meer prestatiegeriehte) sportbeoefeningging de belangstelling voor eerdere spelen verloren; ze raakten in het vergeetboek. Dat is voldoende reden voor een kort overzicht van in het verleden min of meer populaire spelen. +Hoewel de hieronder opgesomde spelen en spelletjes lang niet alle specifiek Zaans warenwordt een aantal bijzondere vormen van vermaakvroeger door volwassenen en/of kinderen bedrevenvermeld. Door allerlei maatschappelijke ontwikkelingenwaaronder bijvoorbeeld ook de toename van dikwijls meer prestatiegerichte sportbeoefeningging de belangstelling voor eerdere spelen verloren; ze raakten in het vergeetboek. Dat is voldoende reden voor een kort overzicht van in het verleden min of meer populaire spelen. 
  
-In de 17e eeuw werd gespeeld met de traktafel of trokdie later (nog tot in de 19e eeuwbekend bleef als 'boerenbiljart`. Het was een rechthoekige tafel van ongeveer 3 x 1.5 meter met opstaande rand. Aan een der korte zijden stond in het midden een ijzeren poortje. Met behulp van een stok met gebogen uiteinde (een 'kolf'later een keumoest een bal in een aantal beurten door dit poortje worden gedreven. Er werd om geld gespeeld, in de herbergen vaak om grote bedragen. 0m die reden is de trok meermalen verboden (ondermeer bij keur van schouten schepenen van Westzaan1693). De truktafel is in de 19e eeuw verfijnd (er werd met meer ballen en meer poortjes gespeelden kan als voorloper worden gezien van het 'snooker-biljart'+In de 17e eeuw werd gespeeld met de tructafel of trokdie later nog tot in de 19e eeuw bekend bleef als boerenbiljart. Het was een rechthoekige tafel van ongeveer 3 x 1.5 meter met opstaande rand. Aan één van de korte zijden stond in het midden een ijzeren poortje. Met behulp van een stok met gebogen uiteindeeen kolf,  later een keumoest een bal in een aantal beurten door dit poortje worden gedreven. Er werd om geld gespeeld, in de herbergen vaak om grote bedragen. Om die reden is de trok meermalen verboden, onder meer bij keur van schouten schepenen van Westzaan in 1693. De tructafel is in de 19e eeuw verfijnder werd met meer ballen en meer poortjes gespeeld en kan als voorloper worden gezien van het snooker-biljart. 
  
-Eveneens 17e-eeuws waren de klosbanen (ookschuif- heul- of klotsbanen genoemd) bij de herbergen. Er werd een al in de middeleeuwen bekend spel op gespeeld. De banen waren lang en smal, aanvankelijk in de open lucht, later in schuren en dergelijke. Er moest met een zware houten bal op een poortje aan het einde van de baan worden gemikt. De klosbanen veroorzaakten veel luidruchtigheid en werden om die reden meermalen geweerd en verboden. Het spel werd ook op het ijs gespeeld. Dit laatste gold ook, getuige vroegere afbeeldingen, voor het lange tijd zeker ook in de Zaanstreek veel beoefende kolfen. Zelfs nu zijn er nog een paar kolfbanen in de streek. zie: [[Kolfsport]] +Eveneens 17e-eeuws waren bij de herbergen de klosbanenook wel schuif-heul- of klotsbanen genoemd. Er werd een al in de middeleeuwen bekend spel op gespeeld. De banen waren lang en smal, aanvankelijk in de open lucht, later in schuren en dergelijke. Er moest met een zware houten bal op een poortje aan het einde van de baan worden gemikt. De klosbanen veroorzaakten veel luidruchtigheid en werden om die reden meermalen geweerd en verboden. Het spel werd ook op het ijs gespeeld. Dit laatste gold ook, getuige vroegere afbeeldingen, voor het lange tijd zeker ook in de Zaanstreek veel beoefende kolfen. Zelfs nu zijn er nog een paar kolfbanen in de streek. zie: [[Kolfsport]] 
  
-Krearm'en kneppeleri was een wat gewichtige verzamelnaam voor wrede vermaken zoals katknuppelen, ganstrekken en vogelsnijden. Het katkneppelen kwam in de Zaanstreek tot in de 19e eeuw voor, meestal tijdens kermissen en dan georganiseerd door plaatselijke herbergiers. Een kat werd daarbij opgesloten in een ton; de deelnemers gooiden met knuppels, ook nadat de duigen van de ton waren bezweken, tenslotte met de bedoeling de kat te raken. Dergelijke spelen waren bij keur verboden (onder meer Westzaan 1713).  waarschijnlijk meer omdat ook deelnemeers door knuppels werden getroffen, dan uit dierenliefde. +Creaturen knuppelen was een wat gewichtige verzamelnaam voor wrede vermaken zoals katknuppelen, ganstrekken en vogelsnijden. Het katknuppelen kwam in de Zaanstreek tot in de 19e eeuw voor, meestal tijdens kermissen en dan georganiseerd door plaatselijke herbergiers. Een kat werd daarbij opgesloten in een ton; de deelnemers gooiden met knuppels, ook nadat de duigen van de ton waren bezweken, tenslotte met de bedoeling de kat te raken. Dergelijke spelen waren bij keur verbodenonder meer Westzaan in 1713waarschijnlijk meer omdat ook deelnemers door knuppels werden getroffen, dan uit dierenliefde. 
  
-Keuren zijn ook meermalen uitgevaardigd tegen de dobbelspelen in de herbergen. Bij het dobbelenin verschillende vormenwerd soms om grof geld gespeeld. Een Zaanse variant was het zogenaamde bonen, waarbij men met munten naar een op de vloer getrokken lijn gooide. Het smakken kwam er op neer dat met stenen werd gegooid naar een eerst geworpen 'moedersteen'; dit is enigszins vergelijkbaar met [[Petanque]] (jeu des boulesen met het incidenteel ook nu nog wel door oudere mannen beoefende 'stenengooien`, waartoe (althans tot voor kortzelfs enkele clubs werden opgericht. De naam 'smakkenwerd ook voor andere werpspelen gebruikt. De hier beschreven vorm werd blijkbaar bij voorkeur op het kerkhof, tegen de torendeur of zelfs in de kerk bedreven, hetgeen bij keur werd verboden (onder meer Krommenie 1686). In deze Krommeniee'keurmaar ook in een keur van Westzaan uit ongeveer dezelfde tijdwerd ook het koek/rakker: verboden. De reden was dat dit (tot na de Tweede Wereldoorlog nog wel op Zaanse kermissen beoefende speleen 'gokelemenf bevatte. Koekri'ppen was een spel waarbij een stuk koek op het eind van een buigzame lat werd gelegd; de spelers sloegen om beurten met een stok tegen deze latmet de bedoeling de koek zo ver mogelijk te doen wegvliegen. Een bekend werpspel was het zogenoemde koren. De koten waren gewrichtsbeenderen uit de poten van vee met gespleten hoeven. Soms werd er met deze koten in combinatie met knikkers geworpen. Het spel was toegestaan zolang het niet op de kerkhoven werd bedreven. Dit kwam nog al eens voormaar was bij keur verboden. In vele plaatsen was ook het kloorschi'eten verbodenomdat het gevaar opleverde voor omstanders of voorbijgangers. Het werd gespeeld met een zware bal of schijf, de klootvaak met lood verzwaard. Deze werd met kracht over de grond gerold of geworpenwaarbij het de kunst was om in zo weinig mogelijk beurten een afstand af te leggen. Die afstand was in de steden soms bepaald door de stadsmuren; men speelde de bal of schijf dan rond de hele stad. Knikker-en. oorspronkelijk ook door mannen beoefendkende vele varianten. Genoemd wordt hier alleen de iiegenkui'l (ook: 'negenpettenwaarbij negen kuiltjeselk met een verschillende puntenwaardein de grond waren gegraven.  In  'De Zaanse volkstaal'door dr. G.J. [[Boekenoogen]]is een ruim aantal Zaanse knikkerspelletjes vermeld; ze droegen plaatselijk verschillende namenzoals 'goffenen 'potjepik`. Minder bekend is dat zelfs het knikkeren vroeger wel eens bij keur werd verbodenomdat er vroeger nogal eens om geld werd gespeeld. Nerhourje was een soort kaatsspelmaar kan ook worden gezien als een volkse voorloper van tennis en badmintonomdat er een soort primitief racket (het nethoutjebij werd gebruikt en de bal soms was voorzien van een of meer veren. Dat er vele kaartspelen warenzal geen vervi ondering wekken. Zodra er bij het kaarten gedobbeld werdwas het in openbare gelegenhedenzoals de herbergenbij keur verboden. Een specifiek Zaans te achten kaartspel was het [[koopmannem]] zie aldaar. Op bruiloften en andere feestelijke samenkomsten bevatten de dansen en liederen vaak een spelelement. Verviezen kan worden naar het door [[honig_gerrit_jan|G.J. Honig]] geschreven toneelspel 'De Bloem van Zaandijkwaaraan de verbeelding van een Zaanse bruiloft is toegevoegd. Daarbij moet wel worden beseft dat zulke omvangrijke feesten alleen door de welgestelden konden worden gehouden. Bij de vroegere bruiloften was het zogenaamde [[Fijntje]]' (ook de 'Govertgenoemdbijvoorbeeld een kringdans rond een bij een stoel geplaatst meisje. Er werd vooral veel bij gezoend. Ook in `Sara Burgerhart' (de vroege roman van Betje Wolff en Aagje Deken1782wordt de 'Govertgenoemd. Volgens [[Boekenoogen]] kwam deze speldans nog tot na 1900 op bruiloften voor. Het aantal ki'nderspelen was vroeger zeker zeer veel uitgebreider dan nu het geval is. Hier wordt alleen volstaan meteen verre van complete opsomming: knikkeren, tollen, hoepelenbikkelen, 'touwtje springen', hinkelen, diabolo, 'bokkie springen', allerlei balspelen, 'Schipper mag ik overvaren''opskoilders''takkie-de-man' (krijgertjeenzovoort. Waarschijnlijk hadden al deze spelletjes in de verschillende Zaanse dorpen plaatselijke varianten, zeker is dat de namen van plaats tot plaats verschilden. Bij veel groeps-kinderspelen werden liedjes gezongen of versjes opgezegd; juist de (alweer van plaats tot plaats verschillendeteksten waren specifiek Zaans. Doordat ze zelden zijn opgeschreven, zijn deze versjes zoals de vele tientallen 'omtelraimpies' - grotendeels verloren gegaan. Dr. GJ. [[Boekenoogen]] verzamelde aan het begin van de 20e eeuw een aantal Zaanse speelliedjes, die berusten bij het Meertens-instituut (afd. Volkskunde'in Amsterdam. In 'De [[Speelwagen]]en 'De [[Zaende]]heeft M. Zwaagdijk verschillende vroegere kinderliedjes gepubliceerd. Voorts bezit het [[Gemeente]]-archief van Zaanstad een verzameling speelliedjes als onderdeel van een grotere collectie. Tenslotte kan nog worden gewezen op enkele bijzondere, Zaanse, spellen, zoals het [[Koekoekspel]] en het [[Stoombootspek]] beide onder afzonderlijk trefwoord vermeld. Bron o.m.: WJ. Gorter, Zaanse keuren, in De [[Zaende]]. 6e jaargangWormerveer 1951.    +Keuren zijn ook meermalen uitgevaardigd tegen de dobbelspelen in de herbergen. Bij het dobbelenin verschillende vormenwerd soms om grof geld gespeeld. Een Zaanse variant was het botten, waarbij men met munten naar een op de vloer getrokken lijn gooide.  
 + 
 +Het smakken kwam er op neer dat met stenen werd gegooid naar een eerst geworpen moedersteen; dit is enigszins vergelijkbaar met [[Petanque]] of jeu des boules en met het incidenteel ook nu nog wel door oudere mannen beoefende stenen gooien, waartoealthans tot voor kortzelfs enkele clubs werden opgericht. De naam smakken werd ook voor andere werpspelen gebruikt. De hier beschreven vorm werd blijkbaar bij keur op het kerkhof, tegen de torendeur of zelfs in de kerk bedreven, hetgeen bij keur werd verbodenonder meer in Krommenie 1686. In deze Krommenieër keurmaar ook in een keur van Westzaan uit ongeveer dezelfde tijd werd ook het koekrakken verboden. De reden was dat dittot na de Tweede Wereldoorlog nog wel op Zaanse kermissen beoefende speleen gokelement bevatte.  
 + 
 +Koektippen was een spel waarbij een stuk koek op het eind van een buigzame lat werd gelegd. De spelers sloegen om beurten met een stok tegen deze lat met de bedoeling de koek zo ver mogelijk te doen wegvliegen. Een bekend werpspel was het koten. De koten waren gewrichtsbeenderen uit de poten van vee met gespleten hoeven. Soms werd er met deze koten in combinatie met knikkers geworpen. Het spel was toegestaan zolang het niet op de kerkhoven werd bedreven. Dit kwam nogal eens voormaar was bij keur verboden.  
 + 
 +In veel plaatsen was ook het klootschieten verbodenomdat het gevaar opleverde voor omstanders of voorbijgangers. Het werd gespeeld met een zware bal of schijf, de klootvaak met lood verzwaard. Deze werd met kracht over de grond gerold of geworpenwaarbij het de kunst was om in zo weinig mogelijk beurten een afstand af te leggen. Die afstand was in de steden soms bepaald door de stadsmuren; men speelde de bal of schijf dan rond de hele stad.  
 + 
 +Knikkeren, oorspronkelijk ook door mannen beoefendkende vele varianten. Genoemd wordt hier alleen de negenkuil ook negenpetten waarbij negen kuiltjeselk met een verschillende puntenwaardein de grond waren gegraven. In De Zaanse Volkstaal door [[boekenoogen|Gerrit Jacob Boekenoogen]]is een ruim aantal Zaanse knikkerspelletjes vermeld; ze droegen plaatselijk verschillende namenzoals goffen en potjepik. Minder bekend is dat zelfs het knikkeren vroeger wel eens bij keur werd verboden omdat er vroeger nogal eens om geld werd gespeeld.  
 + 
 +Nethoutje was een soort kaatsspelmaar kan ook worden gezien als een volkse voorloper van tennis en badmintonomdat er een soort primitief rackethet nethoutjebij werd gebruikt en de bal soms was voorzien van een of meer veren.  
 + 
 +Dat er vele kaartspelen waren zal geen verwondering wekken. Zodra er bij het kaarten gedobbeld werdwas het in openbare gelegenhedenzoals de herbergenbij keur verboden. Een specifiek Zaans te achten kaartspel was het [[koopmannen]]. Op bruiloften en andere feestelijke samenkomsten bevatten de dansen en liederen vaak een spelelement. Verwezen kan worden naar het door [[Honig, Gerrit Jan|Gerrit Jan Honig]] geschreven toneelspel [[bloem|De Bloem van Zaandijk]], waaraan de verbeelding van een Zaanse bruiloft is toegevoegd. Daarbij moet wel worden beseft dat zulke omvangrijke feesten alleen door de welgestelden konden worden gehouden.  
 + 
 +Bij de vroegere bruiloften was het [[Fijntje]]ook de Govert genoemdbijvoorbeeld een kringdans rond een bij een stoel geplaatst meisje. Er werd vooral veel bij gezoend. Ook in Sara Burgerhartde vroege roman van Betje Wolff en Aagje Deken uit 1782wordt de Govert genoemd. Volgens [[boekenoogen|Gerrit Jacob Boekenoogen]] kwam deze speldans nog tot na 1900 op bruiloften voor.  
 + 
 +Het aantal kinderspelen was vroeger zeker zeer veel uitgebreider dan nu het geval is. Hier wordt alleen volstaan meteen verre van complete opsomming: knikkeren, tollen, hoepelenbikkelen, touwtje springen, hinkelen, diabolo, bokkiesprong, allerlei balspelen, schipper mag ik overvaren, opskoilders, tikkie de mankrijgertje enzovoort. Waarschijnlijk hadden al deze spelletjes in de verschillende Zaanse dorpen plaatselijke varianten, zeker is dat de namen van plaats tot plaats verschilden.  
 + 
 +Bij veel groeps-kinderspelen werden liedjes gezongen of versjes opgezegd; juist de alweer van plaats tot plaats verschillende teksten waren specifiek Zaans. Doordat ze zelden zijn opgeschreven, zijn deze versjeszoals de vele tientallen omtelraimpiesgrotendeels verloren gegaan. [[boekenoogen|Gerrit Jacob Boekenoogen]] verzamelde aan het begin van de 20e eeuw een aantal Zaanse speelliedjes, die berusten bij het Meertens-instituut, afdeling Volkskunde in Amsterdam. In [[speelwagen|De Speelwagen]] en [[zaende|De Zaende]] heeft Maarten Zwaagdijk verschillende vroegere kinderliedjes gepubliceerd. Voorts bezit het [[gemeente_archief|Gemeente-archief van Zaanstad]] een verzameling speelliedjes als onderdeel van een grotere collectie. Tenslotte kan nog worden gewezen op enkele bijzondere, Zaanse, spellen, zoals het [[Koekoekspel]] en het [[Stoombootspel]].  
 + 
 +Bron o.m.: W.J. Gorter, Zaanse keuren, in De Zaende6e jaargangWormerveer 1951.    
  • /home/zaanwiki/domains/zaanwiki.nl/private_html/encyclopedie/data/attic/spelen.1599473226.txt.gz
  • Laatst gewijzigd: 2020/09/07 12:07
  • door 127.0.0.1