oostzaan

Zelfstandige gemeente binnen de Zaanstreek, een van de drie Zaanse dorpen die in 1974 niet bij de samenvoeging tot Zaanstad werden betrokken. Hoewel de oorspronkelijke bewoners - zoals nog aan de klank van het plaatselijk dialect valt te horen - Waterlanders zijn geweest, behoort Oostzaan historisch tot de Zaanstreek. De naam zegt dat trouwens al. Jacob Honig Jansz. Jr.plugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHonig Jansz. Jr., Jacob

Zaandijk, 5 mei 1816 - 14 november 1870

Papierfabrikant, makelaar en directeur van een door hem opgerichte assurantiecompagnie, later ook burgemeester van Zaandijk. Grote en blijvende bekendheid verkreeg Honig door zijn geschiedkundige onderzoekingen en door vele publicaties. Zie voor zijn afstamming bij
noemde het dorp in 1849 terecht een van de 'moederdorpen van de Zaanstreek', terwijl Adriaan Loosjesplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigLoosjes, Adriaan

Westzaandam 15 april 1689 - 20 maart 1767

Adriaan Adriaanszoon Loosjes, houtkoper, predikant aan de Fries Doopsgezinde gemeente te Westzaandam, vooral bekend geworden als auteur van Beschrijving van de Zaanlandsche dorpen, Oostzaan, Oostzaandam, Westzaan, Westzaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk, Wormerveer, Westknollendam en Nauerna, uitgegeven Haarlem 1794; heruitgave 's-Gravenhage 1968.
in de 18e eeuw een belangrijke plaats voor Oostzaan inruimde in zijn 'Beschrijving van de Zaanlandsche Dorpen'.

Tot de samenvoeging van Oost- en Westzaandam in 1811 reikte het grondgebied van de Banne van Oostzanen van de Zaan tot aan het Twiske. Deze Banne bestond uit vier vierendelen, te weten: het Zuider vierendeel (het Zuideinde inclusief de Overtoom), het Middel-, Kerk- of Oostzaner vierendeel (het eigenlijke dorpscentrum), Het Oostzaandammer- of Homer vierendeel en het Haler- of Noorder vierendeel (Haaldersbroek en het Kalf). Binnen de vierendelen waren er verscheidene bewoningskernen: bij de Overtoom, de Kathoeken (bij en achter de kerk), Haal, Heul, Haaldersbroek, het Kalf en Oostzaandam, dat in de 17e eeuw de overige kernen overvleugelde.

Over de ouderdom van Oostzaan heeft lange tijd twijfel bestaan. Aanvankelijk werd aangenomen dat het dorp al in de 10e eeuw bestond en toen 'Hostzegnum' heette. Groesbeek, mr. Johan Willemplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigGroesbeek, mr. Johan Willem

Koog aan de Zaan 16 november 1908 - Haarlem 20 december 1993 J.W. Groesbeek Bron: Gemeentearchief Zaanstad Mr. Johan Willem Groesbeek, Rijksarchivaris van Noord-Holland, geruime tijd voorzitter van Zaans Schoon en redacteur van De Zaende. Groesbeek heeft een aantal publikaties over de geschiedenis van de Zaanstreek op zijn naam. Na een middelbare school-opleiding te Amsterdam en Zaandam studeerde hij rechten aan de Gemeente Universiteit te Amsterdam. Zijn historisch…
heeft echter aangetoond dat de naam Hostzegnum niet in verband gebracht kan worden met Oostzaan. Ook wees hij erop dat de eerste schriftelijke vermelding van de plaats pas uit de 14e eeuw dateert. Aangenomen wordt nu dat Oostzaan aan het eind van de 13e of het begin van de 14e eeuw ontstond, waarna vanuit het dorp aan het eind van de 14e eeuw de buurt 'Oostzaandam' moet zijn gevormd. De verhouding tussen Oostzaan en Oostzaandam bleef op den duur niet vrij van spanningen. De oorzaak hiervan was dat Oostzaandam in de 17e eeuw aanzienlijk meer economische betekenis kreeg dan het moederdorp, terwijl het bestuur (het bansbestuur) overwegend uit Oostzaners bleef bestaan. Er gingen stemmen op voor afscheiding. Maar doordat de bestuurders van de Banne - Oostzaners dus - het gebied in 1729 als Ambachtsheerlijkheid van de Staten van Holland hadden gekocht, duurde het nog tot de Franse tijd (1795), alvorens de gewenste scheiding tot stand kwam (zie: Oostzaandamplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigOostzaandam

Voormalige naam van de bewoningsconcentratie ten oosten van de Zaan nabij de Dam, tot 1795 behorend tot de gemeente Oostzaan, tussen 1795 en 1811 min of meer een zelfstandige gemeente en sinds 1811 deel uitmakend van de stad Zaandam. Oostzaandam behoorde tot de
).

Naam

De naam 'Oostzaan' is duidelijk: het dorp ligt ten oosten van de Zaan. Vroeger kwam ook de aanduiding Oostsanen of Oostsanden voor. Naar men veronderstelt was het achtervoegsel daarbij een verbastering of vervorming van 'heem'.

Wapen

Wapen van Oostzaan. Bron Wikimedia

Het in 1816 vastgestelde wapen is bij Koninklijk Besluit van 1949 als volgt omschreven: 'In goud drie smalle blauwe banen; over alles heen een drietandige zwarte greep, met aan iedere punt een graszode'. Sindsdien luidt een door velen aanvaarde verklaring dat de blauwe banen de drie wateren in de Banne symboliseren (Watering, Gouw en Twiske) en de graszoden het polderland. Anderen meenden dat er in het Koninklijk Besluit abusievelijk van graszoden wordt gesproken en dat dit kazen moeten zijn. Ook is het wapen wel in verband gebracht met het middeleeuwse spadeteken (wie destijds niet in staat was aan de dijkplicht te voldoen 'stak een spade' om zijn onvermogen aan te duiden en verbeurde daarmee zijn land). Deze uitleg verdient twijfel: er is een greep of hooivork in het wapen afgebeeld en geen spade. Ook de theorie waarin van kazen sprake is lijkt weinig steekhoudend. Sommigen menen dat in het wapen van Oostzaan eigenlijk drie groene kazen inplaats van drie graszoden op de punten van de hooivork zouden moeten zitten. Het wapen zou dan de van oudsher bedreven veehouderij van het dorp symboliseren. Een legende laat de drie groene kazen uit de Spaanse tijd stammen. Tijdens een gevecht stootte een Oostzaanse vrijbuiter met kracht zijn hooivork in het ruim van een Spaans schip. Toen hij zijn wapen terugtrok bleek hij geen Spanjaard te hebben geraakt, maar zaten er drie groene kazen op de punten van de hooivork. Dit verhaal maakte zo'n indruk dat de Oostzaners het later in hun wapen (tot dan toe een afbeelding van een witte kool) verwerkten. Volgens de legende dan.

Bijnamen

De Oostzaners droegen in het verleden verschillende bijnamen: eendepul (Zaans: iendepul), kooleter (ook koolvreter, koolhaan en koolpikker) en doppehokker. Soms werden zij aangeduid als 'het volk van Klaas Compaen'. Oostzaan is ook wel 'het Nederlandse Genève' genoemd. De bijnamen 'eendepul' en 'doppehokker' hingen samen met de eendenhouderij, die ooit bijna huis aan huis bedreven werd. Als voer werd in de 19e eeuw onder meer het afval (bewaard in 'doppehokken') van de Zaanse pelmolens gebruikt. Misschien werd er vroeger veel kool voor eigen gebruik verbouwd. De 'zeerover' Compaenplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigCompaen, Klaas

Oostzaan 1587 - Oostzaan 25 februari 1660

Claes Gerritszoon Compaen of Klaas Compaen, beruchte Oostzaanse zeerover, die tussen 1623 en 1627 tot de meest beruchte Barbarijse zeerovers behoorde door honderden schepen te kapen. De vader van Claes was lid van Dirck Claesz Duyvel's watergeuzenbende die zich in de Zaanstreek tegen het landsbestuur verzette en als kapitein onder Diederik Sonoy vocht voor het Alkmaars Ontzet in 1573. Claes groeide daardoor op in een tijd van opstand en…
was uit Oostzaan afkomstig. En tenslotte: de naam 'het Nederlandse Genève' had het dorp te danken aan het feit dat er - evenals in de Zwitserse stad - in grote meerderheid hervormden (gereformeerden) woonden.

Omvang en oppervlakte, grenswijzigingen

Het huidige Oostzaan is nog overwegend een langgerekt lintdorp, met als uitlopers de Haal en de Heul naar het noorden en het Weerpad (Kerkstraat) naar het westen. Pas na de Tweede Wereldoorlog ontstonden er nieuwbouwwijken met een ander stratenpatroon. De lengte van de lintbebouwing is bijna 5 kilometer. Het dorp wordt aan de westkant begrensd door Zaandam-oost en het Kalf; de Watering geldt hierbij als grens. Dat betekent dat niet alleen de Coentunnelweg, inclusief een deel van het klaverblad Zaandam-noord binnen de gemeentegrenzen valt, maar ook een deel van het recreatiegebied Jagersveld in voorbereiding (1990). Als noordgrens geldt de Wijde Wormer (in 1991 gemeente Wormerland). In het oosten grenst Oostzaan aan de polder Purmerland, met daarin de dorpen Purmerland en Den Ilp; deze grens gaat vloeiend over in die met Landsmeer en loopt dwars door het recreatiegebied 't Twiske, dat grotendeels op Oostzaans grondgebied is aangelegd. Aan de zuidkant heeft het dorp grond aan Amsterdam verloren. De nieuwe zuidgrens is moeilijk aan te duiden en alleen zichtbaar door de aanduidingen op de plaatsnaamborden. De huidige oppervlakte bedraagt 1662 hectare.

In het verleden werd verschillende malen een andere oppervlakte van de gemeente genoemd. Vóór de verzelfstandiging van Oostzaandam in 1795 behoorde ruim 1720 hectare tot Oostzaan, waarvan 668 hectare in 1811 tot de samengevoegde gemeente Zaandam ging behoren. Dat, naar mededeling van A.J. van der Aa, de oppervlakte in 1846 weer was toegenomen tot 1925 hectare, zal het gevolg zijn geweest van tussentijdse aankoop van weidegronden.

Bevolking

De vroegste tellingen van het inwonersaantal (in 1514 en 1632) betroffen de Banne: Oostzaan en Oostzaandam waren dus niet uitgesplitst. Pas in 1742 werd het dorp Oostzaan afzonderlijk geteld, er waren toen 1692 inwoners. Dat zullen er een eeuw eerder méér zijn geweest. Aan het begin van de 17e eeuw leverden namelijk ongeveer 100 blekerijen werk aan gemiddeld tien mensen. Aangenomen dat dit in grote meerderheid autochtonen waren, moeten er toen, gezien de gezinsgrootte, tenminste enkele duizenden inwoners zijn geweest. Er was in de 17e eeuw dus sprake van enige ontvolking, die zich blijkbaar versterkt voortzette, want in 1795 was het inwonertal geslonken tot 1101 . Het dieptepunt werd bereikt in 1815, toen er 921 Oostzaners werden geteld. Nadien groeide het dorp gestaag: 1220 inwoners in 1840; 1843 in 1869; 3285 in 1899. Deze groei zette zich ook in de 20e eeuw voort. In 1930 registreerde de gemeente 3807 inwoners; in 1940 4256 en tien jaar later 4464. In 1960 was het getal van 5000 inwoners overschreden (5162), waarna een lichte daling intrad: 4869 personen in 1970. Door nieuwbouw (vooral in de wijk 'De Rietschoot', ten zuiden van de kerk, en vervolgens ten westen van het Zuideinde) volgde verdere toename: 6611 inwoners in 1980; 7291 per l januari 1989. Veel van de nieuwe bewoners zijn afkomstig uit Amsterdam.

Kerkelijke gezindheid

De bijnaam 'het Nederlandse Genève hing samen met de overwegend gereformeerde (lees hervormde) gezindheid van de Oostzaanse bevolking. Zo waren er in 1742 van de 1692 inwoners 1593 gereformeerd, 70 katholiek, 4 doopsgezind en 25 luthers. In 1809 was de verhouding nog weinig veranderd: 965 inwoners, waarvan 887 gereformeerd, 35 katholiek, 14 doopsgezind en 29 luthers. Vooral het geringe aantal doopsgezinden valt bij vergelijking met de andere Zaanse dorpen op. De dominantie van de vroegere staatskerk was het duidelijkst in 1846, toen niet meer dan 30 van de 1350 inwoners een andere godsdienst dan de gereformeerde beleden. Feitelijk is dat nog lang daarna zo gebleven; pas na de Tweede Wereldoorlog liep het aantal hervormden, ook verhoudingsgewijs, sterk terug. In 1947 was de situatie als volgt: 4287 inwoners, waarvan 2250 nederlands hervormd, 260 gereformeerd, 10 christelijk gereformeerd, 50 doopsgezind, 30 evangelisch Luthers, 100 rooms-katholiek, 87 overig en 1500 onkerkelijk.

Politieke gezindheid

Doordat de protocollen van de vóór 1935 gehouden verkiezingen ontbreken in het Oostzaanse gemeente-archief, kunnen we slechts cijfers vanaf dat jaar geven. Desondanks is bekend dat het dorp ook eerder als een 'linkse', 'rode' gemeente gold. De SDAP was de grootste partij in de raad. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dit beeld eigenlijk weinig. Opvallend is wel dat de CPN in 1970 meer raadszetels bezette dan de PvdA. In de jaren '80 werd de liberale VVD de op één na grootste partij. De verkiezingen van 1990 zorgden voor een zeer grote verschuiving in de verdeling van raadszetels; Groen Links werd verreweg de grootste partij.

Burgemeesters

In de bijna 180 jaar dat Oostzaan een zelfstandige gemeente is waren er 15 burgemeesters. De eerste was de stijfselfabrikant Cornelis Avis, die in 1811 maire werd, vervolgens burgemeester en daarna ook schout. Deze laatste titel droeg hij nog tot zijn aftreden in 1817.

Klaas Stam, telg uit een oud Oostzaans geslacht met onder meer een scheepsmakerij op de Overtoom, nam in dat jaar het burgemeesterschap op zich. Hij legde zijn functie in 1831 neer, waarna loco-burgemeester D. Bont de zaken tot 1833 waarnam. In dat jaar werd H. van Leeuwen benoemd, wellicht de eerste niet-Zaankanter op een Zaanse burgemeesterspost. Hij bleef 24 jaar eerste burger, in 1857 werd hij opgevolgd door Jacob Brat Pieterszoon, een geboren en getogen Oostzaner. Na zijn aftreden in 1871 nam wethouder Klaas Brat negen maanden de functie waar. Gemeentesecretaris A. van der Wijk (oorspronkelijk afkomstig uit Epe) werd de volgende burgemeester. Na zijn overlijden in 1882 trad J. Kater Cz. enige tijd als waarnemer op, tot Gerbrand Adrianus Swart werd benoemd, die in 1899 eervol werd ontslagen. De hem opvolgende Arie Emilius Middelkoop overleed al kort na zijn benoeming op 50-jarige leeftijd (1901), terwijl zijn opvolger, T. Lodder Kz. in 1904 een benoeming als burgemeester van Rijssen aanvaardde. Oostzaan kreeg in 1905 David Teer tot burgemeester, die het ambt niet minder dan 27 jaar vervulde. Vervolgens werden benoemd Jan Willem Zigeler (1932-1941), A. Hes (1946-1969), mr. P.J. Reeling Brouwerplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigReeling Brouwer, Piet

Alkmaar, 28 januari 1921 - Oostzaan, 15 maart 2005

mr. Pieter Benjamin Johan (Piet) Reeling Brouwer, PvdA-Burgemeester van Westzaan van 1961 tot 1969 en Oostzaan van 1969 tot 1986. Piet Reeling Brouwer kwam na een studie Geologie en Rechten en een ambtelijke carrière in Wateringen en Renkum naar de Zaanstreek; in 1961 werd hij beëdigd als burgemeester van Westzaan. Aanvankelijk was hij voorstander van de samenvoeging tot Zaanstad; later zag hij deze meer als annexatie va…
(1969-1986) en ir. P. Beuseplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigBeuse, Pieter

Purmerend 10 november 1933 - Purmerend 23 december 1999

Piet Beuse, zoon van een kaashandelaar, burgemeester van Oostzaan van 1986 tot 1991. Voor zijn benoeming te Oostzaan was Beuse ingenieur, vanaf 1974 twaalf jaar PvdA-wethouder en locoburgemeester in groeikern Purmerend, met onder andere ruimtelijke ordening, woningbouw en stadsvernieuwing in zijn portefeuille.
(benoemd 1986). Alle drie naoorlogse burgemeesters waren lid van de Partij van de Arbeid. Tijdens de Tweede Wereldoorlog, van 1942 tot mei 1945, was de SS-er J.A.A. van Bree door de bezetters aangewezen om de gemeente te besturen.

Bewoningsgeschiedenis

In de inleiding is al opgemerkt dat er waarschijnlijk niet vóór het einde der 13e eeuw sprake was van enige bewoning. Zoals in grote delen van Holland en Utrecht bestond de bodem uit moeilijk toegankelijk, moerasachtig hoogveen. Toen dit hoogveenpakket werd ontwaterd (waardoor het geschikt werd voor het verbouwen van graan) erodeerde het en klonk het in. De sterke bodemdaling maakte het blijkbaar zelfs nodig een terp op te werpen, waarop in de late middeleeuwen de kerk werd gebouwd. De huidige kerk ligt nog steeds enigszins verhoogd. Oostzaan was in de 16e en de eerste helft van de 17e eeuw een aanzienlijk dorp. De blekerijen waren tot ver buiten de streek bekend en gaven werk aan 1000 mensen. Daarnaast was er sprake van een bloeiende stijfselfabricage en later van walvisvaart, met schepen die van de Overtoom vertrokken. Doordat deze takken van nijverheid gingen kwijnen, verloor het dorp meer dan de helft van zijn bevolking. De bewoners-aantallen zijn, voor zover bekend, hiervoor vermeld onder het kopje 'Bevolking'.

Middelen van bestaan

De eerste bewoners hebben zich waarschijnlijk met binnenvisserij en vogelvangst en al spoedig met de ontginning van het hoogveen terwille van enige graanteelt beziggehouden. Ook is het niet ondenkbaar dat er al heel vroeg hoogveen is afgestoken in verband met turfwinning. Het is onwaarschijnlijk dat dit turfsteken een grote omvang heeft gekregen; de dikwijls overstroomde bodem had een te hoog zoutgehalte om turf van goede, concurrerende, kwaliteit te winnen. Ook door latere overstromingen is het water brak gebleven. Het ingeklonken land bleek wel geschikt voor veeteelt. In 1514 werden ongeveer 800 koeien geregistreerd. Er waren toen 250 'haardsteden' (huishoudens). Een aantal in- woners hield zich toen ook nog met de visserij bezig; een beroep dat trouwens tot in de 20e eeuw in Oostzaan uitgeoefend bleef. Be- langrijker waren in de 16e eeuw al de blekerijenplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigBlekerij

Tak van nijverheid met als doel een zuiver witte kleur te geven aan van nature grauwe textielsoorten zoals linnen en katoen. Tegenwoordig worden de vezels of garens daarvan met chemische middelen gebleekt, vroeger behandelde men de geweven stoffen, later ook de garens, door ze te spoelen in een mengsel van plantenas en water. Hierna volgde een behandeling met zure melk, vervolgens werd met schoon water gespoeld en tenslotte stelde men het materiaal bloot aan zonlicht. De op deze manier…
. Men legde zich toe op het bleken van niet al te hoogwaardige stoffen. Dat was ove- rigens een beslissing van de opdrachtgevende weverijen, die niet in Oostzaan maar vrijwel alle in Amsterdam waren gevestigd. Vermoedelijk was de waterkwaliteit (het zoutgehalte) er de oorzaak van dat er alleen eenvoudige stoffen werden gebleekt; de meer kostbare weefsels gingen naar de duinstreek bij Haarlem. Daar (en in de Zuidelijke Nederlanden) ontwikkelde deze nijverheid zich na 1580 grootschaliger, met bedrijven van 50 of meer arbeiders. In Oostzaan hadden de blekerijen gemiddeld 5 'knechts', een aantal dat rond 1630 was toegenomen tot 10. In dat jaar waren er ongeveer 100 blekerijen in het dorp, die aan bleekvelden 50 morgen land in gebruik hadden. De bedrijvigheid was toen op haar hoogtepunt; aan het begin van de 18e eeuw waren er nog 50 tot 60 blekerijen, waarvan er in 1760 nog slechts één resteerde (plus misschien nog een garenblekerij).

Een andere belangrijke tak van bedrijf is de stijfselmakerijplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigStijfselfabricage

Belangrijke bedrijfstak in de Zaanse economie, reeds aan het einde van de 16e eeuw aanwezig; vanaf de tweede helft van de 19e eeuw ook in (stoom)fabrieken, waarvan Zetmeelbedrijven De Bijenkorf (ZBB) als belangrijke producent is overgebleven. De stijfselfabricage bestaat uit het produceren van zetmeel en de daarvan afgeleide producten (modificaties) voor het stijven van textiel uit zetmeelhoudende producten, als aardappelen, mais, rijst en tarwe. Stijfsel is de algemene benami…
geweest. In 1731 werden er 8 'stijfselhuizen' in het dorp geteld. In de andere Zaanse dorpen waren er toen 18. Het aantal Oostzaanse stijfselmakerijen liep terug tot 6 in 1800 en 5 in 1846. Over het aantal betrokken werknemers is niets bekend. Verondersteld wordt dat het er steeds tussen de 100 en de 200 zijn geweest. In de tweede helft van de 19e eeuw liep de stijfselnijverheid verder terug en bij het begin van de Eerste Wereldoorlog was deze bedrijvigheid uit Oostzaan verdwenen.

Een belangrijke bestaansbron was steeds de veehouderij. In 1811 was 20 % van de bevolking werkzaam in het boerenbedrijf (46 van de 227 geregistreerde arbeiders). In 1930 werden 328 van de 1564 Oostzaanse inkomens in de 'landbouw' verdiend. Hierbij moet worden aangetekend dat ook de eendenhouderij en de andere pluimveebedrijven onder de landbouw werden gerangschikt, zodat het aantal bij de veehouderij betrokkenen enigszins lager was dan de genoemde 328. Overigens was het land in en nabij het dorp van matige kwaliteit. Misschien had dat eerder de komst van de blekerijen in de hand gewerkt; het zou kunnen zijn dat de grond als bleekveld meer opbracht dan als weiland. Loosjesplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigLoosjes, Adriaan

Westzaandam 15 april 1689 - 20 maart 1767

Adriaan Adriaanszoon Loosjes, houtkoper, predikant aan de Fries Doopsgezinde gemeente te Westzaandam, vooral bekend geworden als auteur van Beschrijving van de Zaanlandsche dorpen, Oostzaan, Oostzaandam, Westzaan, Westzaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk, Wormerveer, Westknollendam en Nauerna, uitgegeven Haarlem 1794; heruitgave 's-Gravenhage 1968.
stelde dat er in de 17e eeuw aan het Zuideinde veel kooplieden woonden. Zij handelden met Frankrijk, Spanje en de Oostzeelanden. Hartplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHart, dr. Simon

Zaandam 24 maart 1911 - Amsterdam 27 september 1981

Zaans historicus en publicist. Hart heeft meer dan honderd publicaties op zijn naam, een groot deel daarvan betrof de economische geschiedenis van de Zaanstreek en Amsterdam. Zijn
maakt er melding van dat er tegen het einde van de 16e eeuw al veel Oostzaners op de Oostzee voeren. Hij verklaarde dat door de ligging van het dorp, dicht bij Amsterdam. Een andere oorzaak was dat Oostzaan zelf te weinig werkgelegenheid bood, zodat een aantal mannen buitengaats de kost ging verdienen. De handel hing samen met de zeevaart. De schippers van de nog kleine schepen handelden vaak voor eigen rekening en betrokken daar dorpsgenoten bij. Dezen namen dan deel in het benodigde kapitaal (zie: Partenrederijplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigPartenrederij

Vorm van 17e-, 18e- en 19e-eeuwse bedrijfsvoering, waarbij het ondernemingskapitaal door tenminste twee personen was gestort. De eigenaars richtten daartoe een rederij op. De aandelen in het kapitaal werden 'parten' genoemd, de uit te keren winst werd naar rato van het aantal parten verdeeld. Bij een vergelijking met huidige ondernemingsvormen heeft de partenrederij nog het meeste weg van de besloten vennootschap.
). De indruk bestaat dat Oostzaanse schippers bij voorkeur scheepsvolk uit het eigen dorp aanmonsterden ('ons kent ons') en dat daarbij ook afspraken werden gemaakt over deelname in de handel. Toen de schepen in de 17e eeuw groter werden nam de partenrederij toe. Uit de periode 1598-1698 konden 537 bevrachtingscontracten worden achterhaald van schepen die aan Oostzaanse kooplieden toebehoorden. Uit de periode 1598-1625 zijn 123 zulke contracten gevonden. De bloeiperiode lag tussen 1616 en 1650 met 287 contracten; tussen 1651 en 1698 zijn 127 contracten geteld.

Bij de Oostzaanse zeevaart en -handel speelde de Amsterdamse stapelmarkt een rol. Het merendeel van Oostzaanse schepen voer echter leeg (in ballast) - en, met het oog op de veel voorkomende zeeroverij, in konvooi - naar Frankrijk of Portugal om daar zout en soms wijn te laden. Deze lading werd naar de Oostzeelanden gevaren. Op de heenreis hoorde de schipper pas in La Rochelle waar hij moest laden. Ook als het schip geladen noordwaarts voer was de bestemming nog onduidelijk. In Helsingör vernam men van een agent waar moest worden gelost. Danzig, Köningshafen en Riga waren bekende havens, ook voer men naar Elbing, Stettin, Reval, Kopenhagen, Köbe, Stockholm en andere Oostzeehavens. Als retourvracht laadde men daar vooral koper, ijzer of teer, bestemd voor Amsterdam. De aangevoerde goederen gingen dus niet naar Oostzaan. Toch bezat het dorp een aantal pakhuizen. In 1731 waren dat er volgens het belastingkohier 21. In dat jaar werden er ook 8 stijfselhuizen. 6 traankokerijen, 1 prutkokerij en 1 lijmkokerij geteld. De aanwezigheid van traan- en prutkokerijen geeft aan dat men vanuit Oostzaan ook ter walvisvaart ging; gegevens hierover ontbreken echter. Het valt op dat bij de inventarisatie van 1731 geen vleethuizen worden genoemd.

Oostzaan had, vergeleken met de Zaandorpen, geen grote molendichtheid. In 1630 werden drie zaagmolens, een oliemolen en een meelmolen geregistreerd. Een eeuw later, in 1731, waren de zaagmolens verdwenen; er waren toen zes pelmolens, een oliemolen, een meelmolen en een volmolen. In de periode tot 1795 verdwenen drie pelmolens en er kwam een snuifmolen bij. Halvewege de 19e eeuw waren er nog drie molens in bedrijf: de meelmolen, een oliemolen en een pelmolen. In totaal hebben er 20 verschillende molens in Oostzaan gefunctioneerd, inclusief de vier poldermolens. De laatste molen (meelmolen Het Wapen van Oostzaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWapen, Het

Houtzaagmolen in Westzaandam, paltrok. De eerste vermelding van de wagenschotzager dateert uit 1742. Hij kwam toen waarschijnlijk in slopershanden. De molen stond ten westen van de Vaart, dichtbij de Hogendijk.

houtzaagmolen molen
) is in 1920 gesloopt.

Van het jaar 1811 is precies bekend welke beroepen er in het dorp werden uitgeoefend. Er waren 46 landbouwers, 32 personen werkten in de handel, 54 waren arbeider. 20 produceerden voedingsmiddelen, 13 waren betrokken bij de bouw en 20 bij de jacht en/of visserij. Voor het grootste aantal, 71, werd 'kleding/reiniging' opgegeven, zonder dat dit is toegelicht. Verder waren er 5 betrokken bij verkeer, 4 bij waterstaat, 3 bij houtbewerking en eveneens steeds 3 bij leerbewerking, scheepsbouw, onderwijs en vrije beroepen. Er was toen nog een kleine scheepswerf, die zeker tot 1846 in bedrijf is gebleven. In de tweede helft van de 19e eeuw nam de pluimveehouderij in Oostzaan sterk toe. Naast de veehouderij, waarvoor een eigen melkfabriekje werd gebouwd, ging een flink deel van de bevolking kippen en eenden houden, aanvankelijk als bijverdienste. Vooral de eendenhouderij bereikte in de jaren vóór de Eerste Wereldoorlog een grote omvang. Er was haast geen Oostzaner, of hij hield eenden op het land achter zijn woning. De eieren werden ingekocht door handelaren, die ze aan de Zaanse beschuitbakkerijen sleten; het benodigde voedsel werd aanvankelijk uit de sloten in het veld verzameld. Op den duur werd het noodzakelijk mosselen uit IJmuiden aan te voeren, terwijl ook met 'doppen' uit de Zaanse pelmolens werd gevoerd. De Eerste Wereldoorlog, de watersnood van 1916 en de crisis van de jaren '30 brachten de eendenhouderij zware slagen toe. Uit de bedrijfstak had zich echter inmiddels het poe- liersbedrijf ontwikkeld. Al in het begin van de 20e eeuw leverde men uit Oostzaan konijnen, gevogelte (maar ook kaas, eieren en boter) door het gehele land. Een deel van de productie werd zelfs al geëxporteerd. Ook vis, voor een deel door Oostzaner botters op de Zuiderzee gevangen, werd uitgevoerd. De handel in pluimvee en eieren, alsmede de pluimveeslachterij, hebben zich gehandhaafd. Nog steeds valt tijdens een rit door het dorp het grote aantal poeliers op. Naast enkele kleinere bedrijven ontstonden belangrijke ondernemingen als Rep en Roozendaal bvplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigRep en Roozendaal bv

Pluimveeslachterij te Oostzaan (Noordeinde). De basis voor het bedrijf werd vlak na de Tweede Wereldoorlog gelegd door Jan Rep, die zich voornamelijk in de zomermaanden op het erf van zijn schoonmoeder aan de Dr. Scharffstraat (achter in de Kerkbuurt) bezighield met het mesten en slachten van kuikens. Uit deze eenmans-activiteit kwam een bedrijf voort dat in het midden van de jaren '60 een personeelsbestand van 40 personen had.
, Ruigplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigRuig en Zonen bv, M

Poeliersbedrijf te Oostzaan. Het bedrijf werd in 1884 gestart door Pieter Ruig, die naast koster en los werkman ook verkoper van eieren en kippen was. De Amsterdamse horeca vormde de speerpunt van de verkoop. In 1891 registreerde hij zich wegens de goede bedrijfsresultaten als koopman en verhuisde hij naar het Zuideinde. Waar hij een boerderij kon overnemen die schuin tegenover de huidige hoofdvestiging lag. Alweer een jaar later en wel op 10 mei nam hij zijn eerste boerenkn…
, en Schaftplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigSchaft kuikenslachterijen bv

Voormalige pluimveeslachterij te Oostzaan. De grondslag voor het bedrijf werd in 1963 gelegd door Klaas Schaft. De voormalige werknemer van slachter Rep ging voor zichzelf slachten in een pand aan het Zuideinde. Het bedrijf groeide geleidelijk. Midden jaren '70 werd het verplaatst naar de
(het laatste bedrijf is overigens in 1989 door een faillissement beëindigd). Machinefabriek Meynplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigMeyn Machinefabriek bv

Machinefabriek en -handel in Oostzaan. Het bedrijf ontstond in 1959, toen P. Meyn sr. de smederij Buishand in Oostzaan overnam.

Hij begon met drie werknemers. Aanvankelijk hield het bedrijf zich bezig met de constructie en het onderhoud van landbouwwerktuigen in de Zaanstreek, later ook op het gebied van de toen nog primitief werkende pluimvee-industrie en de gehele voedingsmiddelenindustrie.
heeft zijn ontstaan aan de pluimveeslachterij te danken, zie aldaar. Overige in deze encyclopedie vermelde bedrijven zijn: P. Flens bvplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigFlens BV

Flens BV, Houtverwerkende Industrie te Oostzaan. Het bedrijf werd gestart door P. Flens in 1938. Hij installeerde in de schuur van het pluimveebedrijf van zijn vader enige houtbewerkingsmachines. In de beginperiode en de daarop volgende oorlogstijd hield men zich bezig met de productie van onder andere houten fietshandvatten, pedaalblokken enz. Na de oorlog werden er huishoudelijke artikelen gefabriceerd, zoals huishoudtrappen, broodplanken, kleine meubelen en kasten. Daarnaast werden …
, G.Ph. Homburg bvplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHomburg bv, G

Homburg Groep BV, eerder G Homburg BV. Op 1 oktober 1945 startte G. Ph. Homburg een timmerbedrijf in Zaandam. Eén van zijn eerste klanten kwam met het verzoek om kabelhaspels te produceren. Na een economische pas op de plaats in de jaren ’50 (‘bestedings- beperking’)‚ brak vanaf de jaren ‘60 een periode van grote groei aan. Inmiddels waren beide zonen van Homburg in dienst van het familiebedrijf getreden. Het bedrijf snakte naar een ruimere locatie en deze werd gevonden in Oostzaa…
en Welgravenplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWelgraven

Bedrijf voor auto-in- en verkoop, stalling en reparatie, alsmede handel in auto-accessoires en benzine- en smeermiddelen te Oostzaan. Autobedrijf Welgraven werd in 1964 door J. Welgraven te Landsmeer opgericht. Al snel verhuisde de eenmanszaak naar Oostzaan (Zuideinde). Het bedrijf zou tot 1972 praktisch een onderneming van een persoon blijven. In het laatste jaar werd het bedrijf omgezet in een commanditaire vennootschap en verhuisde het naar een groter pand op de plaats van de oude …
.

Zie ook: Bestuur en rechtspraakplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigBestuur

Bestuur
1.2.6. en 2.3.1. en Landschappenplugin-autotooltip__default 3.2.

Literatuur:

  • A.M. van der Woude, Het Noorderkwartier, Utrecht 1983;
  • S. Hart, De Zaanstreek en Oostzaandam in het bijzonder in het jaar 1731, en Zaandam in de Franse tijd, in 'Geschrift en getal', Dordrecht 1976;
  • J.J. Schilstra e.a., De Polder Oostzaan, Oostzaan 1979;
  • P. Boorsma, Duizend Zaanse molens, Wormerveer 1950;
  • J. Honig Jsz. Jr., Geschiedenis der Zaanlanden, deel 1, Haarlem 1849;
  • A. Loosjes, Beschrijving van de Zaanlandsche dorpen, Haarlem, 1796;
  • A.J. van der Aa, Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, deel 8, Gorinchem 1846;
  • L. van Ollefen, Stads- en dorpsbeschrijver van Kennemerland, Amsterdam 1796;
  • H.N. ter Veen, Problemen der samenvoeging van Zaangemeenten, Haarlem 1941;
  • G.J. Boekenoogen, De Zaanse volkstaal, Zaandijk 1971;
  • D. Vis, De Zaanstreek, Leiden 1948:
  • J.W. Groesbeek, Bestuursaangelegenheden en -problemen rond de samenvoeging van Oost- en Westzaandam in 1811, in 'Zaandam 150 jaar stad', Zaandam 1962;
  • J.C.N. Raadsgelders, Oostzaandam, bestuurlijke ontwikkelingen 1600-1795, Leiden 1985;
  • G.J. Honig, De Zaanse burgemeesters sedert 1814, in 'De Zaende' 1951.

* Assendelftplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigAssendelft

Voormalige zelfstandige gemeente, sinds 1 januari 1974 deel uitmakend van Zaanstad. De samenvoeging stuitte bij de bevolking op grote weerstand. Assendelft wenste deze niet en bepleitte samen met Krommenie een gemeente Krommenie-Assendelft. De rijksoverheid besliste evenwel anders.
* Jispplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigJisp

Tot 1991 zelfstandige gemeente, ten oosten van de Zaan, op de grens van Zaanstreek en Waterland. Het dorp is, gezien zijn verleden, te beschouwen als behorend bij de Zaanstreek. Jisp is met nog geen duizend inwoners verreweg het kleinste dorp binnen deze Zaanstreek. De buurtschap Spijkerboor behoorde bij de gemeente Jisp. Vóór 1940 was een groot deel van de inwoners voor wat hun inkopen betreft op Purmerend aangewezen. Dit kwam vooral door het ontbreken van voorzieningen in de eigen plaats…
* Knollendamplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKnollendam

Voormalige dam aan de noordkant van de Zaan, die voorkwam dat vloedwater uit de Schermer vanuit het noorden de Zaan instroomde. De dorpen Oost- en West-Knollendam zijn naar deze Dam genoemd.

Het is niet precies bekend wanneer de Knollendam werd aangelegd. Zeker is dat dit in de 14e eeuw gebeurde, volgens
* Koog (aan de Zaan)plugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKoog (aan de Zaan)

Voormalige zelfstandige gemeente ten westen van de Zaan, ten noorden van Zaandam, ten zuiden van Zaandijk, sinds 1 januari 1974 deel uitmakend van Zaanstad. Tot in de Franse tijd was Koog bestuurlijk deel van de Banne van Westzaan; de invloed van Koog daarin was gering. Ofschoon niet geheel zeker, wordt aangenomen dat de gemeente Koog aan de Zaan per 1 augustus 1811 zelfstandig werd (zie:
* Krommenieplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKrommenie

Voormalige zelfstandige gemeente in het noorden van de Zaanstreek, per 1 januari 1974 opgegaan in Zaanstad. Na Zaandam in omvang de tweede gemeente van de streek. De samenvoeging tot Zaanstad leidde in Krommenie tot veel protesten. Krommenie wenste deze niet en bepleitte samen met Assendelft een gemeente Krommenie-Assendelft. De rijksoverheid besliste evenwel anders. Krommenie zelf is feitelijk ook een samenvoeging van een aantal woonkernen. Naast Krommenie behoren ook het tot 1816 ze…
* Krommeniedijkplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKrommeniedijk

Klein dorp in de gemeente Zaanstad, deel van Krommenie.

Krommeniedijk bestaat feitelijk uit een lage dijk langs het voormalige Kromme IJ (Crommenije). De geschiedenis van Krommeniedijk is niet los te zien van die van Krommenie. Het is niet bekend welke bewoningskern er eerder was. Volgens
* Westzaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWestzaan

Westzaan was van 1811 tot 1974 een zelfstandige gemeente, daarna de naar inwonertal kleinste deelgemeente van Zaanstad. Westzaan was het hoofddorp van de eerdere Banne van Westzaan als zodanig een van de oudere nederzettingen in de streek en zelfs het moederdorp van de westelijk aan de Zaan gelegen, later tot Zaanstad verenigde gemeenten (West-)Zaandam, Koog, Zaandijk en Wormerveer.
* Wormerplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWormer

Voormalige zelfstandige gemeente, die steeds is beschouwd als behorende tot de Zaanstreek maar - althans bestuurlijk sinds de jaren '80 voornamelijk op Waterland georiënteerd raakte. Het dorp verweerde zich eerder, in het begin van de jaren '70, met succes tegen de
* Wormerveerplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWormerveer

Voormalige zelfstandige gemeente, sinds 1 januari 1974 deelgemeente van Zaanstad. Het dorp heeft een betrekkelijk korte geschiedenis; de eerste bewoning is ontstaan in de onmiddellijke nabijheid van het Zaan- of Wormerveer, een oud grafelijk veer naar Wormer, dat al in de 14e eeuw aanwezig was. Deze eerste paar huizen groeide aanvankelijk zeer langzaam in zuidelijke richting langs de Zaanoever. Het gehucht werd 't Saen genoemd en maakte deel uit van de
* Oostzaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigOostzaan

Zelfstandige gemeente binnen de Zaanstreek, een van de drie Zaanse dorpen die in 1974 niet bij de samenvoeging tot Zaanstad werden betrokken. Hoewel de oorspronkelijke bewoners - zoals nog aan de klank van het plaatselijk dialect valt te horen - Waterlanders zijn geweest, behoort Oostzaan historisch tot de Zaanstreek. De naam zegt dat trouwens al.
* Zaandamplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigZaandam

Voormalige zelfstandige gemeente, die zowel wat betreft inwonertal als economische betekenis de belangrijkste bewoningskern van de Zaanstreek vormde. Zaandam ontstond in de Franse tijd door de samenvoeging van Oostzaandam en Westzaandam, bij keizerlijk decreet van 21 oktober 1811. Daarbij werden aan de nieuwgevormde gemeente stadsrechten verleend. Per 1 januari 1974 verloor Zaandam zijn zelfstandigheid bij de
* Zaandijkplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigZaandijk

Voormalige zelfstandige gemeente in het centrum van de Zaanstreek. Sinds 1 januari 1974 deel uitmakend van de gemeente Zaanstad. Het bestuurlijke centrum van de nieuwe stad was lange tijd in Zaandijk (Bannehof) gevestigd. Zaandijk behoort tot de jongste dorpen van de Zaanstreek.

  • /home/zaanwiki/domains/zaanwiki.nl/private_html/encyclopedie/data/pages/oostzaan.txt
  • Laatst gewijzigd: 2020/09/07 12:03
  • (Externe bewerking)