sluizen

Bouwwerken tussen twee wateroppervlaktes met een verschillend peil. Sluizen werden aangelegd met het doel water in te laten of uit te slaan (in- of uitlaatsluis, spuisluis, duikersluis), of schepen door te laten (schutsluis). In de Zaanstreek waren tientallen sluizen, waarvan sommige essentieel waren voor de ontwikkeling van de dorpen. Naarmate het waterverkeer minder belangrijk werd en gemalen de waterhuishouding eenvoudiger regelden, nam het aantal sluizen in de streek af.

De eerste sluizen waren kleine houten bouwwerken, die waarschijnlijk vanaf de 15e eeuw voorkwamen. Voordien was de noodzaak tot het bouwen van sluizen niet aanwezig. Naast dat er nog weinig vervoer was en de schepen klein waren, was het hoogteverschil tussen het water in de polders en dat in Zaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigZaan

Belangrijkste waterloop in de Zaanstreek, waar het gebied zijn naam aan dankt. Naar de meest aangenomen theorie ontstaan als veenstroom, een natuurlijke afwateringsstroom voor de naastgelegen veengebieden, in de loop der eeuwen geëvolueerd tot afwateringskanaal en belangrijke scheepvaartweg voor een groot deel van Noord-Holland. Waterstaatkundig wordt als de Zaan beschouwd: de ruim 10 kilometer lange waterloop tussen de dorpen Oost- en Westknollendam in het noorden en de
en IJplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigIJ, het

Thans een breed water binnen de stad Amsterdam, met daarmee verbonden een aantal deels gegraven havens, aan de oostkant begrensd door een afdamming met de Oranjesluizen ter hoogte van Schellingwoude, aan de westkant overgaande in het Noordzeekanaal.

Het IJ stond vóór de afdamming tussen 1865 en 1872 in open verbinding met de Zuiderzee en strekte zich uit van Durgerdam tot aan de duinen. Bij Beverwijk was het nog door een strook van slechts 8 km van de Noordzee gescheiden; men sprak te…
nog gering. Door veenafgraving, inklinking en het droogmalen van nieuwe polders nam dit peilverschil nadien toe. De sluizen die toen gebouwd werden konden twee doelen hebben: het schutten van schepen en de beheersing van het polderpeil. Het grootste deel van de bouwwerken werd alleen gebruikt voor de waterbeheersing: het inlaten en spuien van water. Met name het inlaten van water gaf wel problemen. Zo beschikten de Assendelver boeren bijvoorbeeld over een tiental sluisjes, die voornamelijk voor het inlaten van water gebruikt werden. Hun reden om keer op keer hun landerijen te laten onderlopen (met alle gevaren van dien) was de hoop dat het IJ-water vruchtbare klei op het land zou afzetten. Ter bescherming van de polder Assendelft en het achterland lieten de Vroedschappen in 1696 de resterende sluizen afdammen (zie ook onder Assendelftplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigAssendelft

Voormalige zelfstandige gemeente, sinds 1 januari 1974 deel uitmakend van Zaanstad. De samenvoeging stuitte bij de bevolking op grote weerstand. Assendelft wenste deze niet en bepleitte samen met Krommenie een gemeente Krommenie-Assendelft. De rijksoverheid besliste evenwel anders.
).

Ook de schutsluizen waren aanvankelijk van hout, maar werden vanaf de eerste helft van de 18e eeuw steeds meer in steen uitgevoerd. Reden hiervoor was het optreden van een nietig schelpdiertje, de paalwormplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigPaalworm

De belangrijkste houtaantaster onder de weekdieren is de paalworm, Teredo spec. div., die net als de gribbel in alle wereldzeeën voorkomt. In verschillende gebieden komen diverse soorten voor, in de Middellandse Zee bijvoorbeeld vier. Paalwormen leven in zowel naald- als loofhout dat in zout of brak water dienst doet als meerpaal, sluisdeur, kadebescherming, dijkbescherming (rijshout) enzovoorts. Aantasting vindt alleen dan plaats, als vrij rondzwemmende larven in het water aanwezig z…
. Deze was waarschijnlijk ingevoerd door Oostindie-vaarders. De wateren van West-Europa bleken een goede voedingsbodem voor de diertjes, die geen natuurlijke vijanden in onze wateren vonden. Het zachte, ongeverfde Europese hout bood totaal geen weerstand aan de paalwormen, die enorme schade aan vele sluizen toebrachten.

De houten deuren werden meestal zwaar geteerd. Zij konden op twee manieren geplaatst worden. Meest gebruikelijk waren de klapdeuren, die geen beperkingen aan de hoogte van de door te laten schepen oplegden. Daarnaast was er de valdeurplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigValdeur

Sluistype, waarbij de sluis is afgesloten door een houten schot, dat met touwen of kabels omhoog getrokken kan worden.

Oorspronkelijk duidde de naam valdeur alleen de schotdeur aan, later de gehele sluis en zelfs de ophaalbrug er over. In de Zaanstreek hebben meerdere valdeuren gelegen. De bekendste waren de Noordervaldeur en Zuidervaldeur in Zaandam-Oost. Daarnaast had de oorspronkelijke
. Voorbeelden van sluizen met dit type deur waren de Noorderplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigNoordervaldeur

Voormalige sluis in Zaandam-Oost, iets ten zuiden van de huidige Willem Alexanderbrug gebouwd in de 17e eeuw toen de meeste sluizen door middel van schuiven of valdeuren geopend en gesloten werden. Rond 1715 zijn deze valdeuren vervangen door draaiende sluisdeuren. Een deel van deze sloot is nog als waterpartij aanwezig aan de zuidelijke rand van de wijk
-en de Zuidervaldeursluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigZuidervaldeursluis

Voormalige sluis in Zaandam-Oost, waar de nog aanwezige Zuidervaldeurstraat en Zuidervaldeursloot naar werden vernoemd.

De Zuidervaldeursluis was nooit van groot belang. Het jaar van aanleg is niet bekend. Mogelijk was de Zuidervaldeur een van de drie sluizen in de
te Oostzaandamplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigOostzaandam

Voormalige naam van de bewoningsconcentratie ten oosten van de Zaan nabij de Dam, tot 1795 behorend tot de gemeente Oostzaan, tussen 1795 en 1811 min of meer een zelfstandige gemeente en sinds 1811 deel uitmakend van de stad Zaandam. Oostzaandam behoorde tot de
. Tussen de Nauernasche Vaartplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigNauernasche Vaart

Kanaal met een lengte van 8,5 kilometer tussen de Tochtsloot bij Westknollendam en Zijkanaal D van het Noordzeekanaal bij Nauerna.

Het kanaal is in 1633 aangelegd. Daarbij is de loop van het doodlopende water 't Twiske gebruikt. Het werd aangelegd om voldoende afwateringsmogelijkheden voor de Schermerboezem te verkrijgen, toen de Schermer werd ingepolderd. Men koos de gemakkelijkste oplossing door gebruik te maken van het al aanwezige Twiske en van de eveneens aanwezige Naue…
en Zijkanaalplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigZijkanalen

Zijkanalen van het Noordzeekanaal, die de Zaanstreek op verschillende plaatsen met dat water verbinden.

Voor de Zaanstreek van belang zijn:

* Zijkanaal D naar Nauerna, * Zijkanaal E naar de Westzaner Overtoom, * Zijkanaal G naar de Voorzaan, * Zijkanaal H naar het Barndegat en *
D is zowel een valdeur- als een klapdeursluis aanwezig. De duikersluis heeft een valdeur en de Schermer, geslachtplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigSchermer, geslacht

In de 18e en 19e eeuw belangrijk rooms-katholiek koopmansgeslacht in Wormerveer.

Jan Adriaensz Schermer was in Wormer begonnen met de verfmolen De Karn en kocht in 1703 daarbij oliemolen De Rozenboom aan de Noorddijk te Wormerveer.

Zijn zoon, Simon Schermer
- of Nauernasche sluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigNauernasche Sluis

Schutsluis in de overtoom van Nauerna tussen de Nauernasche Vaart en Zijkanaal D van het Noordzeekanaal. Vóór de aanleg van de vaart kwam de sluis op het einde van het Twiske uit op het IJ. De officiële naam is: Schermersluis.

De sluis was dus al aanwezig toen de Nauernasche Vaart werd aangelegd in 1633. Oorspronkelijk was het een sluisje van slechts 8 voet breed. Het functioneerde voornamelijk voor de inname en het uitlaten van water. In 1633 werd de sluis verlengd tot 37…
een klapdeur.

Ontegenzeggelijk de belangrijkste sluis in de Zaanstreek is de Wilhelminasluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigWilhelminasluis

Op 24 oktober 1903 geopende, belangrijkste doorsluizing van de Dam te Zaandam.

Vóór de aanleg, die in 1901 een aanvang nam, omvatte het Zaandamse sluizencomplex de Duikersluis met een breedte van 6,29 m, diepte 2,20 m onder Amsterdams Peil, de Kleine Sluis met een lengte van 18 m, breedte 3.24 m en diepte 2,01 m en de
in de Dam te Zaandam. In de dam lagen al vroeg twee kleine sluisjes, de Oostzaner/Wormer/Jisper en de Westzaner Sluis. Deze sluisjes waren overkapt en werden onderhouden door de dorpen wier naam zij droegen. De overkapping van sluizen zou langer gebruikelijk blijven. Ook de in 1544 gebouwde stenen Grote_Koogven Sluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigGrote Koogven

Buitendijks land in de Zaan te Koog aan de Zaan, ook 'Koger Hem' genoemd. De gemeente Koog dankt hieraan haar naam, een 'koog' is namelijk een stuk onbedijkte grond. Op de Koger Hem (het Grote Koogven) werden de fabrieken van T. Duyvis Jz gebouwd en ten dele ook die van Honig. De machinefabriek Twente van
, die in de plaats kwam van de Westzaner Sluis, kon geen opgetuigde zeilschepen schutten. De Oostzaner/Wormer/Jisper Sluis bleef gehandhaafd onder de naam Kleine Sluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKleine Sluis (Wormersluis)

Voormalige sluis in de Dam in Zaandam, die in 1901 is gesloopt in verband met de bouw van de Wilhelminasluis.

De Kleine Sluis werd gebouwd door de bannen van Wormer, Jisp, Nek en Oostsanen. Het is niet bekend in welk jaar. Aangenomen mag worden dat de houten sluis reeds in de 15e eeuw aanwezig was. De sluis werd vooral gebruikt om water uit te laten, maar kon ook als schutsluis worden gebruikt.
. De Grote (of Hondsbossche) Sluis werd gebouwd op initiatief van het Hoogheemraadschap de Hondsbossche en Duinen tot Petten. De heemraden wilden verzekerd zijn van geregelde aanvoer van materialen voor hun zeewering bij Petten. Daarvoor was een grotere sluis in de Zaan nodig.

Zij kochten het Westzaner Sluisje van de kerk van Westzaan en bouwden hun eigen sluis. Deze werd in 1722 van de grond af opnieuw gebouwd en in de huidige staat gebracht. Aangezien de sluizen in de Dam tot 1722 slechts klein waren en zich wel een belangrijke scheepsbouw aan de Achterzaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigAchterzaan

Het gedeelte van de Zaan, benoorden de sluizen in de Dam te Zaandam, zie voorts: Binnenzaan
ontwikkelde, liep van 1608 tot 1719 de Overtoomplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigOvertoom

Een verlaagd en van glooiingen voorzien dijkgedeelte waarover schepen werden gehaald ('gewonden'). In de Zaanstreek zijn verschillende overtomen geweest, waarvan die te Zaandam verreweg het belangrijkst was. Oost- en Westzaandam hadden hun welvaart in de 17e eeuw mede te danken aan omvangrijke
over de Dam. Daarna verdwenen de scheepswerven van de Achterzaan naar de Voorzaanplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigVoorzaan

Het deel van de Zaan tussen het Eiland, de Prins Hendrikkade en de sluis te Zaandam, met andere woorden: het deel van de Zaan vóór de Dam. In het verleden maakte ook het huidige Zijkanaal G. deel uit van de Voorzaan, die toen direct in verbinding stond met het IJ en nabij het Ooster- en Wester-
(Kattegatplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKattegat, het

Tegenwoordige straat in Zaandam-oost, dwarsstraat van de Zuiddijk richting de Zaan. Zowel in Zaandam als in Loosdrecht heeft men ooit een water die naam gegeven omdat iemand met de bijnaam Kat of de Kat het gegraven had of er langs woonde. Dergelijke soort naamspelingen worden over het algemeen alleen gevormd met de blik schuin gericht naar de aardrijkskundige namen of naamtypen die aan iedereen bekend zijn. In dat geval vormt de
en Nieuwe Haven).

De Wilhelminasluis (1903) ligt op de plaats van de Kleine Sluis en een duikersluis. Deze duiker was in 1611 aangelegd op kosten van de bedijkers van de Beemster. Naast de Grote Sluis kwamen nog vier andere sluizen direct op het IJ uit, van west naar oost de Schermer- of Nauernasche sluis, de Westzaner Overtoomsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigOvertoomsluis

De Overtoomsluis van Westzaan geschilderd door Jan Baggen 1) Oude banne-schutsluis te Westzaan De Overtoomsluis werd aangelegd ter plaatse van de eerdere Overtoom. Dit sluiscomplex is herbouwd in 1719 als schutsluis van het enkelkerend type tussen de polder Westzaan en het IJ.
, de Barndegatter Sluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigBarndegat

Gekanaliseerde sloot op de grens van Zaandam en Oostzaan, uitkomend op Zijkanaal H., oorspronkelijk een meer. Hierna: de Barndegatdam, de Barndegatsluis en de Barndegatter Watermolens (later gemaal).

Het meer ontstond als braak in de Oostzaner Zeedijk; niet bekend is wanneer. Het lag tussen de Zaandamse Achtersluispolder en de Oostzaanse Buitendijk, en werd gedempt en deels gekanaliseerd tijdens het graven van het Noordzeekanaal en Zijkanaal H. De naam van het meer ging over op de …
en de Oostzaner Overtoomsluis. Alle vier dateren waarschijnlijk van begin 17e eeuw. De Nauernasche sluis lag oorspronkelijk op het einde van `t Twiskeplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigTwiske, het

Naam van twee voormalige grensscheidingen tussen bannen. Het Twiske dat liep van de Wijde Wormer naar de Oostzaner Overtoom lag tussen de banne Oostzaan en de bannen Landsmeer en Purmerland. Het Twiske van Krommenie naar het IJ via Nauerna scheidde de banne Westzaan en de banne Assendelft. De naam van beide wateren geeft deze functie ook aan: 'twisken' betekende in het Middelnederlands 'tussen' volgens het Duitse 'zwischen'.
. In 1633 werd het een stenen schutsluis, die door de bedijkers van de Schermer aangelegd werd, en ook nu nog in gebruik is. De Westzaner Overtoomsluis, die de polder Westzaan met Zijkanaal E verbindt heeft nog slechts een gering belang. De andere twee genoemde sluizen zijn gesloopt.

Voor de polder Oostzaan was ook de Hanenpadsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHanenpadsluis

De Hanenpadsluis, provinciaal monument en voormalige zeesluis, gebouwd in 1714, gelegen in de Oostzanerzeedijk te Zaandam, verbindt de polder Oostzaan met zijkanaal G, de Voorzaan. Het complex bestaat uit een sluis, een vaste brug, een loopbrug en een wachthuisje. Het sluiscomplex betreft een schutsluis met enkelkerende functie tussen de polder Oostzaan en het IJ. De sluis bevindt zich in de van oorsprong middeleeuwse zeewering, die het land ten noorden van het IJ beschermde. Vroe…
van belang. Deze kwam in de plaats van de in 1714 gesloopte Barndegatter Sluis. Voor de Polder Westzaan kunnen de Papenpadsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigPapenpad, Papenpadsloot en -sluis

Straat, sloot en sluis te Zaandam (west), lopend van de Zaan naar het Westzijderveld. Straat, sloot, sluis en kerk zijn vernoemd naar het woord Paap, een deels in onbruik geraakt mild scheldwoord voor een katholiek persoon. Het woord was van oorsprong een scheldwoord voor de paus. Het is dan ook een verbastering van Papa, oftewel paus. Niet alleen de paus, maar ook de lokale geestelijke werd dorpspaap, parochiepaap of mispaap genoemd. Later werd het de benaming…
, de Mallegatsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigMallegatsluis

Schutsluis, de grens tussen Zaandam en Koog aan de Zaan. Vóór de bouw van de Mallegatsluis, was er iets zuidelijker een eerdere sluis in de Lagedijk. In 1634 werd deze verlegd naar de Breedweersloot. Vanaf toen kwam de naam Mallegatsluis in gebruik, de sloot kreeg de naam Mallegatsloot.
, de Noordse Balkplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigNoordse Balk

Voormalige schutsluis te Wormerveer, waar in de huidige situatie de Provincialeweg en de Nauernasche Vaart elkaar kruisen. De banne-sluis verbond de Vaart, via de Noordersluissloot met de Noordersluis en daarmee met de Zaan. De sluis werd noodzakelijk door de aanleg van de Nauernasche Vaart in 1633, was van groot belang en bleef na 1722 dan ook onderhouden worden door de gehele banne van Westzanen terwijl voor andere sluizen de dorpen waarin zij lagen het onderhoud betaalden. Tot …
, de Hornersluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHorndersluis (Hornersluis)

Voormalige schutsluis in de Hogendijk te Zaandam, op de plaats van het huidige gemaal De Soeteboom.

De naam van de sluis verwijst naar de Horn, een in het water vooruitspringend stuk land dat ook de naam gaf aan de nabije Hoge en Lage Horn. De sluis stond ook bekend als Jaap Kraften Sluis, naar een vroeg 17e-eeuwse bewoner van de
, de Jaap Haversluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHaversluis, Jaap

De Hogendijker- of Jaap Haversluis, een voormalige schutsluis te West-Zaandam tussen de Haven en het Westzijderveld aan het eind van de Vaart, werd, lang 66 voet en breed 15 voet, in 1651 gebouwd als extra sluis, naast de iets oostelijker gelegen Hornersluis. De toegang van het IJ tot de polder Westzaan en omgekeerd werd vooral gebruikt door houtbedrijven in het veld; er werden vooral balken en gezaagd hout geschut. De houten sluis is meermalen vervangen, aangezien het hout van…
en de Gerrit Haremakersluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigHaremakersluis, Gerrit

De Gerrit Haremakersluis, voormalige schutsluis tussen de Balkenhaven en het Westzijderveld te Zaandam. De eerste paal van de sluis werd op 18 december 1937 geslagen. De sluis werd op 25 juli 1939 geopend ter vervanging van de bouwvallige De Hogendijker- of Jaap Haversluis. Zij werd reeds in 1976 gedempt, lag nog een aantal jaren als merkwaardig object naast de spoorlijn en werd bij de aanleg van de Hemspoortunnel tenslotte in 1988 gesloopt. De sluis werd genoemd naar de …
vermeld worden.

In de polder Wormer, Jisp en Nek kunnen de Poelsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigPoelsluis

Schutsluis tussen de Zaan en de Poel (Polder Wormer, Jisp en Nek). De in 1630 gebouwde (houten) sluis was met name voor Jisp van belang en werd vooral in de 17e eeuw veel gebruikt. Toen in 1788 sprake was van vernieuwing kon slechts met de grootste moeite aan de kosten voldaan worden. Er werd zelfs nog overwogen een houten sluis aan te leggen. De stenen sluis die er uiteindelijk kwam, was 78 voet lang en 16 1/2 voet breed. Over de huidige sluis ligt een brug en daarnaast staat het gem…
, de Jispersluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigJisper sluis

Schutsluis in de Kanaaldijk, die de Jisper Sluissloot verbindt met de voormalige Beemsterringsloot (sinds 1824 Noordhollands Kanaal). De sluis is nooit van groot belang geweest.

en de Bartelsluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigBartelsluis

Sluis en daarnaar vernoemde buurtschap in Wormer. De Bartelsluis werd gebouwd in 1638 in samenhang met de droogmaking van de Enge Wormer, en verbond de Westerveer- en de Enge Wormerringsloot met de Zaan. Gedurende de bouw heette de sluis de Westersluis, later ging de sluis onder de naam Zaansluis door het leven. De sluis werd vooral druk gebruikt in de eerste jaren, door de
worden genoemd. De Knollendammersluisplugin-autotooltip__default plugin-autotooltip_bigKnollendammerssluisje

Voormalig schutsluisje in Oost-Knollendam, later in gebruik als duiker.

Het Knollendammersluisje verbond de polder Wormer, Jisp en Nek met de Zaan. Er bestaan plannen om de sluis uit te diepen en de muren en deuren te vervangen, waarna er weer geschut kan worden.
(in de Knollendam) was slechts van 1374 tot 1560 van belang.

  • /home/zaanwiki/domains/zaanwiki.nl/private_html/encyclopedie/data/pages/sluizen.txt
  • Laatst gewijzigd: 2020/09/07 12:05
  • (Externe bewerking)